Finanse – poradniki

Opracowanie zawiera wiadomości niezbędne do samodzielnego korzystania przez menedżerów z danych bilansu oraz rachunku wyników przedsiębiorstwa, tj. z najważniejszych sprawozdań finansowych obrazujących stan majątkowy firmy, jej zdolność do regulowania zobowiązań (wypłacalność) oraz osiągany wynik (zysk lub stratę). W opracowaniu przedstawiono także zasady wykorzystywania informacji, jakie wynikają ze sprawozdania z przepływów pieniężnych, które sporządzane jest obligatoryjnie przez spółki akcyjne oraz inne przedsiębiorstwa prowadzące działalność na większą skalę.

Konieczność posługiwania się przez menedżera danymi tych sprawozdań wynika z niejednego powodu.

Przede wszystkim analiza bilansu oraz rachunku wyników firmy, którą menedżer kieruje, umożliwia całościową ocenę sytuacji majątkowej firmy, jej wypłacalności oraz zyskowności zainwestowanego w niej kapitału. Pozwala także na ocenę działania własnej firmy na tle wyników i stanu majątkowego innych firm, uwzględniając również alternatywne źródła inwestowania kapitałów. Stwarza podstawy do wykrywania ewentualnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu przedsiębiorstwa (np. nadmiernego zamrożenia środków w należnościach za sprzedane towary i wyroby, co może grozić utratą płynności finansowej, tj. terminowego spłacania zobowiązań) i do podjęcia kroków zmierzających do poprawy sytuacji. Z kolei sprawozdanie z przepływów pieniężnych umożliwia bardziej wnikliwą ocenę, czy i w jakiej skali firma osiągnęła nadwyżkę pieniężną, na jakie cele ją wykorzystała, czy w rezultacie umocniono płynność finansową, czy uległa ona osłabieniu.

Te trzy najważniejsze sprawozdania finansowe pozwalają także na ujawnienie zjawisk, które sygnalizują ewentualne zagrożenia dla kontynuacji działalności firmy w przyszłości, co umożliwia wcześniejsze podjęcie kroków w celu przezwyciężenia tych zagrożeń.

Taka wszechstronna ocena stanu majątkowego i finansowego firmy nie jest możliwa jedynie na podstawie gruntownej nawet znajomości przebiegu bieżących operacji gospodarczych firmy – bez zapoznania się z jej bilansem i rachunkiem wyników.

Sprawozdania finansowe przedsiębiorstwa stanowią przedmiot zainteresowania nie tylko jego menedżerów. Są one bowiem traktowane przez partnerów firmy – zwłaszcza w warunkach gospodarki wolnorynkowej – jako cenne źródło informacji, od analizy których uzależnia się niejednokrotnie współpracę produkcyjną, handlową czy finansową. W wielu przypadkach przedsiębiorstwa, nawiązujące wzajemnie współpracę na większą skalę, żądają wglądu do sprawozdań finansowych przyszłego partnera, aby na tej podstawie ocenić jego krótkookresową i perspektywiczną zdolność do wywiązywania się z zobowiązań, wysokość jego własnych kapitałów stanowiących źródło zabezpieczenia wierzytelności itp. Niekiedy zwracają się o ocenę solidności potencjalnego partnera do firm specjalizujących się m.in. w analizie sprawozdań finansowych.

Również banki, dążąc do ograniczenia ryzyka finansowego, jakim jest możliwe bankructwo kredytobiorcy lub przedłużający się niejednokrotnie stan jego niewypłacalności, żądają przy rozpatrywaniu propozycji kredytowych przedkładania sprawozdań finansowych, które są szczegółowo analizowane według z góry przyjętych kryteriów (programów), często za pomocą techniki komputerowej. Wyniki analizy stanowią podstawową przesłankę dla decyzji, czy kredyt będzie udzielony, a jeśli tak, to niejednokrotnie wpływają na korzystniejsze lub mniej korzystne warunki udzielenia kredytu. Również po udzieleniu kredytu banki analizują sprawozdania finansowe kredytobiorców, aby na czas podjąć działania dotyczące zabezpieczenia swoich wierzytelności w razie pogarszania się sytuacji finansowej przedsiębiorstwa.

Podobnie towarzystwa ubezpieczeniowe, podejmując decyzje w sprawie współodpowiedzialności na większą skalę z tytułu ryzyka gospodarczego (np. w razie ubezpieczenia ryzyka dotyczącego wypłacalności kontrahentów przy długoletnich dostawach lub robotach budowlanych), wymagają nierzadko dostępu do danych bilansowych firmy.

Menedżer powinien zatem posiadać umiejętność oceny – na podstawie sprawozdań finansowych – sytuacji majątkowej i finansowej firmy nie tylko dla własnych potrzeb. Niezbędna jest także wiedza, jaką opinię o przedsiębiorstwie będą sobie kształtowali na podstawie bilansów jego kontrahenci, co nie pozostaje bez wpływu na ich gotowość do współpracy gospodarczej i finansowej.

W wielu przypadkach zainteresowanie menedżera nie może ograniczać się do oceny sytuacji majątkowej i finansowej firmy, w której pracuje. Często także na podstawie sprawozdań finansowych innych firm powinien wyrabiać sobie pogląd dotyczący wiarygodności i solidności płatniczej odbiorców i kooperantów w celu ograniczenia ryzyka ewentualnych strat. Istotne znaczenie ma również obserwacja sytuacji majątkowej i finansowej firm konkurencyjnych dzięki zapoznawaniu się z ich publikowanymi sprawozdaniami, bilansami i rachunkami wyników.

Szczególna rola przypada sprawozdaniom spółek akcyjnych. Ich sprawozdania, a także większych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością podlegają publikacji. Na ich podstawie specjalistyczne firmy lub instytuty sporządzają niekiedy listy rankingowe według różnych kryteriów, wskazujące pozycję zajmowaną przez firmy pod względem sytuacji finansowej. Wnioski, jakie wyciągane są z publikowanych sprawozdań finansowych spółek akcyjnych, często wywierają istotny wpływ na ceny rynkowe akcji, a więc na wartość rynkową firmy. Sprawozdania te sygnalizują bowiem posiadaczom akcji oraz ich potencjalnym nabywcom stopień korzyści osiąganych nie tylko w przeszłości, ale również spodziewanych w przyszłości. Nie jest zatem obojętne dla menedżera, jak przez pryzmat sprawozdań finansowych przedkładanych przez jego firmę będzie ona oceniana na rynku kapitałowym. Trzeba dodać, że dopuszczenie do obrotu giełdowego papierów wartościowych emitowanych przez daną firmę (akcji, obligacji) jest przeważnie uwarunkowane zobowiązaniem emitenta do bieżącego przedkładania sprawozdań finansowych władzom giełdy.

Umiejętności samodzielnego czytania bilansów nie zastąpi zapoznawanie się jedynie z opisowymi informacjami o działalności, zwłaszcza jeżeli są przygotowane przez przedsiębiorstwa, których te informacje dotyczą. Nierzadko bowiem takie opisowe informacje przedkładane w formie sprawozdań do publicznej wiadomości formułowane są w sposób zmierzający do wywołania korzystniejszego, niż w rzeczywistości, wrażenia o sytuacji finansowej firmy u jej partnerów. Natomiast zapoznanie się z treścią przynajmniej ważniejszych pozycji bilansu umożliwia bardziej obiektywną ocenę. Możliwości „upiększeń” w bilansie stanu finansowego firmy są ograniczone, gdyż zasady jego sporządzania są dość szczegółowo regulowane przez prawo, którego przepisy nakładają ponadto obowiązek zweryfikowania rzetelności sprawozdań finansowych większych spółek przez biegłych rewidentów.

Przedstawione w niniejszym opracowaniu zasady czytania bilansu oraz rachunku wyników przedsiębiorstwa zostały poprzedzone wyjaśnieniami na temat istoty tych sprawozdań finansowych oraz treści ekonomicznej zawartych w nich pozycji. Wyjaśnienia te powinny ułatwić przyswojenie umiejętności posługiwania się danymi sprawozdań finansowych również przez osoby nieposiadające specjalistycznego przygotowania w dziedzinie finansów i księgowości. Opracowanie ma praktyczny charakter. Dlatego dołączono w końcowej części wypełniony przykładowo bilans oraz rachunek zysków i strat sporządzone według urzędowych wzorów. Dane wynikające z tych sprawozdań wykorzystano dla ilustrowania zasad czytania bilansu przykładami liczbowymi.

W opracowaniu uwzględniono standardowe wskaźniki, jakie przy analizie sprawozdań finansowych przedsiębiorstw stosowane są powszechnie zarówno w Polsce, jak i w innych krajach o gospodarce wolnorynkowej. Dzięki temu można także zorientować się o kryteriach, przez pryzmat których kontrahenci zagraniczni będą oceniali krajowe firmy.

Jak już zaznaczono na wstępie, opracowanie adresowane jest w pierwszej kolejności do menedżerów. Może ono jednak okazać się przydatne również dla członków zarządów, rad nadzorczych i komisji rewizyjnych oraz innych organów jednostek gospodarczych, gdyż w zakres funkcji tych organów wchodzą funkcje zarządzania i kontroli, przy realizowaniu których umiejętność wykorzystywania danych sprawozdawczości finansowej ma istotne znaczenie. Zasób wiadomości zawarty w opracowaniu może być pożyteczny także dla pracowników oraz dla innych osób zajmujących się oceną sytuacji majątkowej i finansowej przedsiębiorstw.

Opracowanie stanowi przewodnik do czytania sprawozdań finansowych przedsiębiorstw bez względu na ich rodzaj działalności. Wiadomości w nim zawarte mogą być zatem wykorzystane przy analizie sprawozdań finansowych przedsiębiorstw produkcyjnych, handlowych i usługowych, jak również firm prowadzących mieszaną działalność. Dane liczbowe, którymi posłużono się dla przykładowej ilustracji wiadomości, dotyczą firmy będącej osobą prawną z uwzględnieniem rozwiązań występujących w spółkach kapitałowych, w tym także w zyskujących sobie coraz szersze prawo obywatelstwa – spółkach akcyjnych.

Prezentowany w opracowaniu przykład liczbowy uwzględnia urzędowe wzory sprawozdań finansowych, jakie obowiązują od 2002 roku, zgodnie ze zmianami wprowadzonymi w ustawie o rachunkowości.

Autor z wdzięcznością przyjmie wszelkie dotyczące opracowania opinie i uwagi Czytelników, które mogą być nadsyłane na adres wydawcy.