Stan zaawansowania prac nad reformą finansów publicznych określaną jako budżet zadaniowy w podsektorze rządowym pozwala stwierdzić, że wykorzystanie w planowaniu budżetowym elementów pomiaru efektów może być możliwe w ciągu najbliższych kilku lat. Doświadczenia ostatnich dwudziestu lat wskazują, że niektóre jednostki samorządu terytorialnego chcą aktywnie wpływać na poziom wydatków budżetowych także przy wykorzystaniu pomiaru efektów.
Przedmiotem niniejszej pracy są zagadnienia dotyczące wykorzystania ewaluacji w planowaniu wydatków publicznych na zadania oświatowe.
Zadania publiczne, szczególnie tak istotne zadanie, jakim jest oświata, nie mogą być planowane i oceniane jedynie przez pryzmat środków finansowych przekazywanych na ich realizację. Niezbędne jest także planowanie i ocena parametrów jakościowych związanych z realizacją zadania. Dorobek światowej literatury wskazuje wyraźnie na intensywny rozwój nowoczesnych metod planowania budżetowego, poszerzonego o tzw. część planowania efektów z wydatków publicznych.
Od chwili gdy polskie podmioty rozpoczęły wykorzystywać środki z programów operacyjnych Unii Europejskiej, a zatem szczególnego rodzaju środki publiczne, rozpoczęto proces dokonywania pomiaru zadań finansowanych w ten sposób. Wykorzystywana jest zatem informacja o rezultatach osiągniętych dzięki wykorzystaniu środków publicznych.
Elementy oceny, dokonywanej w większości wypadku ex post, znaleźć można w działaniach podejmowanych np. przez Najwyższą Izbę Kontroli. Brak jest jednak rozwiązań systemowych stosowanych we wszystkich jednostkach realizujących zadania publiczne. Niedostatek w zakresie szacowania rezultatów działań podejmowanych przez podmioty sektora finansów publicznych widoczny jest jednocześnie w procesie planowania budżetowego. Obecnie wyznacznikami nakładów przekazywanych na realizacje określonych zadań publicznych i społecznych są przede wszystkim: wysokość nakładów ustalonych w oparciu o dane z lat poprzednich oraz tzw. limity wydatków, stanowiące górne ograniczenie wydatków ponoszonych na dany cel. De facto nie istnieje obecnie, w większości przypadków, mechanizm pozwalający na połączenie nakładów finansowych z planowanymi rezultatami realizacji zadania, co sprawia, że znaczna część tych zadań realizowana jest w oderwaniu od celów, jakie mają być osiągnięte – a zatem może wystąpić sytuacja, w której zadanie realizowane jest pomimo tego, że rezultaty będą znikome.
Autor definiuje ewaluację jako systematyczne i okresowe badanie procesu realizacji zadań publicznych pod względem skuteczności osiągnięcia celu, a także efektywności wykorzystania środków finansowych, służące przede wszystkim wyznaczaniu dostosowywania sposobu realizacji zadań do rzeczywistości społeczno – gospodarczej oraz planowaniu realizacji podobnych zadań w okresach  przyszłych. W ten sposób zdefiniowana ewaluacja wykazuje zasadniczą cechę, tj. wykorzystanie w planowaniu, zarówno bieżącym – dostosowywanie realizacji zadania, jak i w dłuższym okresie, tj. definiowanie celów na przyszłość oraz planowanie przyszłej alokacji środków.
W pracy zawarto koncepcję wykorzystania badań ewaluacyjnych w planowaniu wydatków publicznych na zadania oświatowe, dzięki której dostarczana będzie informacja o efektywności wykorzystania funduszy publicznych przeznaczonych na zadania oświatowe oraz o skuteczności realizacji tych zadań. Osiągnięcie celu głównego pracy wymagało realizacji kilku celów szczegółowych, a mianowicie:
• omówienie kluczowych aspektów mechanizmów finansowania zadań oświatowych, z uwzględnieniem zarządczych metod dystrybucji środków,
• przedstawienie tradycyjnych i nowoczesnych metod planowania budżetowego i zakresu informacji w nich wykorzystywanych,
• dokonanie typologii ewaluacji oraz przedstawienie celów i metod jej wykorzystania w planowaniu zadań publicznych, • przegląd doświadczeń zagranicznych w zakresie wykorzystania ewaluacji w planowaniu zadań publicznych,
• analiza i ocena doświadczeń polskiego podsektora samorządowego i rządowego w zakresie wykorzystania ewaluacji, szczególnie w aspekcie badania skuteczności realizacji zadań i efektywności wykorzystania funduszy publicznych w procesie planowania wydatków oświatowych.
Realizacja założonego celu badawczego wymagała podziału pracy na cztery rozdziały.
W rozdziale pierwszym wskazano na istotną rolę realizacji zadań publicznych,
szczególnie zadań oświatowych, oraz rolę planowania budżetowego ściśle powiązaną z realizacją zadań publicznych. Wskazano także, że zadania publiczne, w szczególności tak istotne zadanie, jakim jest oświata, nie mogą być planowane i oceniane jedynie przez pryzmat środków finansowych przekazywanych na ich realizację. Niezbędne jest także planowanie i ocena parametrów jakościowych związanych z realizacją zadania.
W rozdziale drugim wskazano miejsce ewaluacji, jako pomiaru efektów osiągniętych ze środków publicznych, w procesie planowania budżetowego. Ewaluacja ex ante ma miejsce tylko na etapie planowania możliwych do osiągnięcia rezultatów. Inaczej będzie w przypadku ewaluacji ex post – służyć ona może zarówno konfrontacji planów realizacji zadań publicznych (ich założonych rezultatów) oraz osiągniętych rezultatów, a także ocenie efektywności wykorzystania środków. Wyniki ewaluacji ex post powinny przede wszystkim wpływać na alokację zasobów pomiędzy zadania, a więc być wykorzystywane na etapie planowania wydatków budżetowych.
W rozdziale trzecim dokonano oceny rozwiązań zagranicznych w zakresie wykorzystania ewaluacji. Wskazano, iż ewaluacja w planowaniu wydatków publicznych wykorzystana może zostać do trzech celów: po pierwsze, jest to wstępne zaplanowanie wysokości wydatków publicznych, w sytuacji gdy zadanie publiczne będzie realizowane po raz pierwszy. Po drugie ewaluacja wykorzystana może zostać do wskazania konieczności redukcji lub zwiększenia wydatków związanych z realizacją określonego zadania. Po trzecie, ewaluacja może mieć istotne znaczenie w określeniu konstrukcji algorytmu podziału wydatków pomiędzy beneficjentów. Dokonano także analizy wykorzystania ewaluacji w polskim podsektorze rządowym i podsektorze samorządowym.
W rozdziale czwartym przeprowadzono ewaluację zadań oświatowych w zakresie szkół podstawowych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego metodą matrycy logicznej, przy założeniu, iż z punktu widzenia skuteczności funkcjonowania szkół podstawowych najistotniejszy jest miernik rezultatu – wynik sprawdzianu szóstoklasisty. Poświęcony on jest także zastosowaniu ewaluacji wydatków publicznych w zakresie zadań oświatowych w planowaniu budżetowym.
Wskazano, iż wykorzystanie ewaluacji wymaga dokonania zmian procedury budżetowej w zakresie horyzontu planistycznego, w zakresie organizacji planowania rocznego oraz dokonywania zmian w budżecie.
Pracę zakończono zdefiniowaniem podzadań, celów i mierników w zakresie oświaty oraz wskazaniem potencjalnego oddziaływania mierników produktu i rezultatu na poziom wydatków oświatowych jednostek samorządu terytorialnego.

Niezależnie od zawirowań na rynkach finansowych, proces globalizacji gospodarki światowej postępuje niezwykle szybko. Trzeba jednak podkreślić, że nie wydaje się, aby mógł on zostać kiedykolwiek w pełni zakończony. Znaczne różnice w poziomie rozwoju między regionami i krajami, a także dziedzictwo kulturowe, układ sił politycznych, stopień zaawansowania w rozwoju demokracji i szereg czynników lokalnych, utrudniają znoszenie barier w swobodnym kształtowaniu stosunków gospodarczych, opartych na zasadzie wzajemnych korzyści zainteresowanych stron. Bariery te wynikają bezpośrednio z istnienia szeregu kręgów kulturowych o specyficznej tożsamości, historii i tradycji, takich jak: europejski, amerykański, latynoski, prawosławny, islamski, indyjski, chiński, japoński i afrykański. Różnice między tymi cywilizacjami są tak znaczne, że powstanie czegoś w rodzaju jednej, globalnej cywilizacji, trudno byłoby sobie wyobrazić nawet w epoce tak wysokiego poziomu technologii tworzenia i przesyłania informacji, jak to ma miejsce obecnie.
Drugą barierą w pełnym wykorzystaniu „globalnej niewidzialnej ręki rynku”  w podnoszeniu produktywności wszystkich części naszej planety, a nie tylko wybranych jej elementów, jest dezorientacja towarzysząca procesom stopniowego powiększania wspólnej gospodarczej sceny świata. Wiele nowych problemów z tym związanych nie zawsze jest możliwych do rozwiązania przy uwzględnieniu zasady wzajemnych korzyści zainteresowanych stron, których one dotyczą. Wynika to niekoniecznie ze złej woli kogokolwiek, chociaż takie przypadki także mają miejsce. Znacznie trudniejszym problemem o fundamentalnym znaczeniu jest niepewność co do możliwości rozpoznania ryzyka finansowego uczestników gry rynkowej na różnych poziomach: globalnym, regionalnym, krajowym, pojedynczej firmy, zespołu czy nawet pracownika. Złożoność globalnej gospodarki polega właśnie na tym, że spośród licznych dostępnych informacji, które mogłyby być brane pod uwagę w podjęciu właściwej decyzji w danym przypadku, tylko nieliczne rzeczywiście mogą w tym pomóc. Wygrywają ci, którzy potrafią je zidentyfikować.
Problem jest istotny tym bardziej, że – jak często podkreśla Bill Gates – świat zalewa fala informacji, ale tylko niektóre zwiększają naszą wiedzę. Coraz trudniejsze staje się odróżnienie tych ostatnich od pozostałych. W przypadku dociekań naukowych podstawą takiego rozróżnienia jest związek przyczynowo-skutkowy pozwalający na zrozumienie mechanizmów rządzących badanymi zjawiskami. Jest to podstawowy cel nauki: wyjaśnić „Dlaczego” one się zdarzyły, a następnie odpowiadając na pytanie „Jak”, próbować rozwiązać problem, o który chodzi.
W warunkach globalnej konkurencji nic nie jest już pewne w długim okresie, również pozycja przedsiębiorstwa czy indywidualnych osób. Jak nigdy przedtem, każdy musi indywidualnie odpowiadać na pytanie: jak przetrwać w środowisku, w którym stale istnieje zagrożenie, że dzisiaj, pojutrze lub za jakiś czas, ktoś inny będzie robił to samo co my, ale lepiej i taniej. Oczywiście nie chodzi tu o przetrwanie w rozumieniu „przeżycia”, lecz o pozostanie przynajmniej na tym poziomie, do którego przywykliśmy w warunkach naszych rosnących wymagań co do akceptowalnego poziomu życia. Wynika z tego, że mechanizm globalnej konkurencji dociera także do pojedynczych osób, którym dążenie do sprostania stale rosnącym wymaganiom stawianym przez pracodawcę, nierzadko przesłania możliwość pełnego życia i rozumienia zmieniającego się świata.
Jest to główne źródło globalnej niepewności, związane z podejmowaniem decyzji wychodzących bezpośrednio lub pośrednio poza wymiar lokalny, a także  nas, statystycznych mieszkańców ziemi występujących w roli inwestorów, finansistów, konsumentów, pracobiorców, pracodawców, biznesmenów, analityków finansowych, graczy giełdowych, polityków, osób zaangażowanych w działalność społeczną, itp. My także uczestniczymy w globalnej niepewności. Nie jesteśmy pewni, kto bierze odpowiedzialność za procesy, które, jak się wydaje, znajdują się poza zasięgiem człowieka. Nierzadko nie zauważamy części tej odpowiedzialności spoczywającej na nas, gdyż nie rozumiemy procesów, które zachodzą tak szybko – lub nie chcemy rozumieć – szukając bardziej usprawiedliwień aniżeli wyjaśnienia trudnych problemów. Najnowszym przykładem tego zjawiska są dyskusje związane z poszukiwaniem winnych ostatniego kryzysu 2008–2009, które nieprzerwanie trwają.
Zagubienie człowieka, o którym mowa, dotyczyć może w różnym stopniu trzech podstawowych sfer jego aktywności: gospodarczej/finansowej, społecznej oraz osobistej. Ponieważ sfera gospodarcza dotyczy zdobywania środków na zaspokojenie podstawowych i pozostałych potrzeb człowieka decydujących o jego przetrwaniu, zdominowała ona dwa pozostałe wymiary ludzkiego życia, wyznaczając im drugoplanową rolę. Oznacza to, że moralne wartości, które stanowią duchową podstawę człowieczeństwa, wpływając na jego zachowanie we wszystkich sferach życia, uległy zagłuszeniu przez dominację wartości materialnych.
Problem polega na tym, że asymetria siły stron rynku, czyli utrzymująca się przewaga tych, którzy rozumieją zasady funkcjonowania rynków finansowych z racji wykonywanego zawodu lub hobbystycznie zainteresowani tymi rynkami, mają przewagę nad tymi inwestorami i drobnymi ciułaczami, którzy nie rozumieją świata finansów. Pozostaje im zdać się na łaskę doradców, prawników, ekspertów itp. osób uważając, że zadbają oni o nasze interesy lepiej niż my sami zarządzając ryzykiem związanym z podejmowaniem decyzji finansowych bezpośrednio lub pośrednio. Powszechna w środowisku globalnej gospodarki a nawet stale rosnąca awersja do ryzyka w tym przede wszystkim finansowego i szukanie zabezpieczenia przed nim poza naszą odpowiedzialnością za to ryzyko, staje się źródłem zagrożenia dla podstawowych mechanizmów gospodarki rynkowej. Niezależnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie, jej podstawy trudno byłoby naruszyć, gdyż są zbudowane na fundamentach ludzkiej zbiorowej mądrości, która jak wszystkie mądrości przeżywa co prawda wzloty i upadki, ale nie ma możliwości jej zastąpienia innym, bardziej skutecznym mechanizmem alokacji ograniczonych zasobów naszej planety.
Warto w tym kontekście przypomnieć pierwszego noblistę z ekonomii Friedricha von Hayeka, który uważał, że rynki zapewniają najlepszy mechanizm alokacji zasobów, ponieważ reprezentują indywidualne decyzje milionów konsumentów i tysięcy producentów, czyli mądrość tłumów. Politycy i biurokraci nigdy nie będą mieli wystarczająco informacji, aby tak samo wydajnie rozdysponować zasoby. Komunistyczna gospodarka niedoboru, jak nazwał ją i opisał światowej sławy ekonomista węgierski Janos Kornai a także upadek gospodarek centralnie sterowanych, jest trudnym do zakwestionowania dowodem na trafność tego twierdzenia.
Nie ulega wątpliwości, że mechanizm rynkowej alokacji zasobów ulega przemianom pod wpływem rosnącej złożoności środowiska gospodarki globalnej. Dotyczy to przede wszystkim ryzyka finansowego, szeroko rozumianego jako zagrożenie dla osiągnięcia zamierzonych celów w postaci utraty lub spadku wartości kapitałów zaangażowanych w różnych przedsięwzięciach. Szczególnie dotkliwym zjawiskiem jest asymetria siły (władzy i wiedzy) między stronami transakcji finansowych, w których pośrednicy stosują metody agresywnej inżynierii finansowej, polegającej na takim rozproszeniu ryzyka, że praktycznie nawet sami nie do końca są w stanie przewidzieć, jakie będą tego skutki. Niezwykle trafnie zwraca na to uwagę Zygmunt Bauman, stwierdzając: „Powszechnie powtarza się za Ulrichem Beckiem, że żyjemy dziś w społeczeństwie ryzyka. Z ryzykiem jest wszakże ten kłopot, że o jego zaistnieniu i rozmiarach człowiek nie dowie się z własnego doświadczenia – społeczeństwo ryzyka jest więc rajem dla kłamców i oszustów. Człowiek musi tu polegać na opinii speców znających się na rzeczy – a ich pouczenia musi przyjmować na wiarę, bo  nie może sprawdzić ich wiarygodności. Spece mogą bez wielkiego ryzyka, nie bojąc się przyłapania na kłamstwie, bagatelizować ryzyka realne oraz wyolbrzymiać te minimalne czy całkiem urojone. (Zygmunt Bauman, W fortecach nowoczesności, rozmowa Łukasza Gałeckiego, „Gazeta Wyborcza”, sobota–niedziela 5–6 sierpnia 2006, s. 22).
W tym kontekście warto także zacytować Francisa Fukuyamę, amerykańskiego ekonomistę i politologa, który w rozmowie z Jackiem Żakowskim („Polityka”nr 42, 2010) stwierdził m.in.”(..) Po komunizmie tylko rynek wydawał się zbawieniem. Ale było coś jeszcze. Nieco wcześniej z nauki społecznej, wypowiadającej się poprzez eseje i rozprawy, jakie pisali Adam Smith czy Karol Marks, ekonomia zaczęła się stawać nauką niby-ścisłą, wypowiadającą się poprzez równania i coraz mniej czytelne modele używające zaawansowanych metod matematycznych. Dziś wiemy, że te modele upraszczają świat w stopniu istotnie fałszującym wyniki, ale przez 20 lat magia nieczytelnych dla laików równań tworzyła coś w rodzaju intelektualnej bariery między ekonomistami a resztą społeczeństwa, w tym politykami. To dawało ekonomistom niebywałą władzę. Doradcy mówili politykom: tak trzeba zrobić, ale nie rozumiesz dlaczego, bo nie jesteś ekonomistą.
(…) ekonomiści kształtujący doktrynę i dominujący w publicznej debacie mają interesy związane z wizjami, które głoszą. To utrudnia im dostosowanie poglądów do rzeczywistości. Większość z nich pracuje na uczelniach, ale pieniądze zarabiają w sponsorowanych przez firmy think tankach albo doradzając prywatnie, tworząc strategie, budując modele dla wielkich korporacji. Ekonomiczne sławy nie tylko budowały modele i doradzały strategie, które zniszczyły rynki finansowe, ale też naukowo uzasadniały taką zmianę przepisów, by sektor finansowy mógł się szybciej, czyli bardziej ryzykownie, bogacić, forsowały służące ich zleceniodawcom – a także im samym – zmiany podatkowe i uzasadniały to skomplikowaną ekonomiczną „wiedzą”. Bardzo niewielu ekonomicznych ekspertów wypowiadało się przeciw własnym interesom nawet wtedy, gdy były one oczywiście sprzeczne z interesem społecznym. Zawsze znalazł się jakiś naukowy, a więc dla laików niepojęty argument, by sobie i swojemu pracodawcy pomóc. Powstało coś w rodzaju akademicko-biznesowego perpetuum mobile. Ideologia służyła interesom ekspertów, a ich prywatny interes umacniał przywiązanie do ideologii.” Oczywiście Francis Fukuyama odnosi się do amerykańskiej rzeczywistości, ale nie ulega wątpliwości, że mechanizmy zjawisk, o których mówi, mają charakter uniwersalny. Oznacza to, że szeroko rozumiane zarządzanie ryzykiem finansowym w środowisku globalnej gospodarki stanowić będzie wyzwanie szczególnego rodzaju w świecie, w którym społeczeństwa będą coraz bardziej świadome swoich praw dzięki globalnej sieci. Wiosna ludów w krajach arabskich oraz fala protestów młodzieży, między innymi przeciwko Wall Street, jest zapowiedzią nadchodzących zmian. Dotyczyć one będą przede wszystkim finansowej strony globalnej gospodarki, dlatego powstała ta książka.

W ostatnich 20 latach nastąpiły w gospodarce światowej daleko idące zmiany związane z rozwojem gospodarki opartej na wiedzy (knowledge based economy), liberalizacją handlu i przepływu czynników produkcji (w tym kapitału), umiędzynarodowieniem gospodarek oraz rozwojem integracji regionalnej, w tym w ramach Unii Europejskiej. Naturalnym następstwem tych zjawisk jest globalizacja rynków finansowych, oznaczająca wzrost ich integracji w skali świata, oraz szybki postęp w integracji rynków finansowych krajów Unii Europejskiej, przede wszystkim w obszarze euro.

Nastąpiła zmiana roli i funkcji rynków finansowych oraz pośrednictwa finansowego zarówno w skali gospodarek narodowych, jak też gospodarki światowej.

Integracja rynków finansowych w skali międzynarodowej niesie ze sobą zarówno pozytywne efekty, jak również zagrożenia, zarówno w skali globalnej, jak też w skali ugrupowań integracyjnych, w tym w obszarze euro. Z jednej strony międzynarodowa integracja rynków finansowych jest czynnikiem przyspieszającym rozwój finansowy w poszczególnych gospodarkach, a poprzez to również − wzrost gospodarczy. Równocześnie jednak rynki finansowe stają się na szerszą skalę kanałem transmisji wahań koniunkturalnych oraz szoków ekonomicznych, szczególnie typu finansowego. Przykładem jest ostatnia globalna recesja i kryzys finansowy (2008−2009).

Celem monografii jest przedstawienie podstawowych zagadnień teoretycznych i praktycznych dotyczących procesów integracji rynków finansowych w skali międzynarodowej. Chodzi szczególnie o omówienie uwarunkowań, efektów, barier i metod pomiaru stopnia integracji rynków finansowych, przedstawienie ich na przykładzie obszaru euro oraz integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro.

Książka składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale 1 przedstawiono strukturę, znaczenie i funkcje rynków finansowych w gospodarce narodowej, w tym nowe relacje między pośrednictwem finansowym a rynkami finansowymi. Istotnym zagadnieniem jest również analiza związków między rozwojem rynków finansowych a wzrostem gospodarczym. Następnie przedstawia się teoretyczne zagadnienia związane z pojęciem integracji rynków finansowych i ich globalizacji, efektami i barierami integracji rynków finansowych oraz miarami stopnia międzynarodowej integracji rynków finansowych. Rozdział kończą rozważania na temat wpływu integracji rynków finansowych na transmisję wahań koniunkturalnych i szoków ekonomicznych w skali międzynarodowej.

W rozdziale 2 dokonano analizy teoretycznej znaczenia integracji rynków finansowych z punktu widzenia teorii unii monetarnej. Analizę przeprowadzono na tle teorii unii monetarnej.

Rozdział 3 w całości poświęcono procesowi integracji rynków finansowych w obszarze euro. Punktem wyjścia jest przedstawienie znaczenia rynków finansowych w gospodarkach krajów obszaru euro oraz analiza związku między rozwojem rynków finansowych a wzrostem gospodarczym. W analizie posłużono się modelem ekonometrycznym. Istotnym zgadanieniem poruszanym w tym rozdziale są aspekty instytucjonalne integracji rynków finansowych w Unii Europejskiej. Ponadto przedstawiono wpływ kryzysu finansowego 2007−2009 na zmiany w regulacjach rynków finansowych w Unii Europejskiej. W końcowej części rozważań zaprezentowano wyniki analizy stopnia integracji wybranych rynków finansowych w obszarze euro. W analizie posłużono się dostępnymi danymi Europejskiego Banku Centralnego, zawierającymi wskaźniki stopnia integracji rynków finansowych. Ograniczono się przy tym jedynie do analizy stopnia integracji wybranych rynków finansowych przy zastosowaniu wybranych miar ze względu na ograniczenie w postaci dostępności danych statystycznych oraz to, że co roku publikowany jest raport „Financial Integration in Europe” (dostępny również w internecie). Nie było więc potrzeby powielania tej publikacji.

W rozdziale 4 dokonuje się analizy integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro. Ta część pracy rozpoczyna się od przedstawienia znaczenia rynku finansowego w polskiej gospodarce na tle krajów obszaru euro oraz analizy związków między rozwojem rynku finansowego a wzrostem gospodarczym w Polsce. W analizie tych związków zastosowano model ekonometryczny. Następnie przedstawiono instytucjonalne dostosowania i bariery w integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro oraz analizę stopnia integracji wybranych segmentów polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro. Analizę oparto na obliczeniach własnych autora wybranych wskaźników stopnia integracji. Wybór segmentów rynku finansowego oraz miar stopnia integracji wynikał z ograniczeń w dostępności danych statystycznych. Rozdział ten kończy się przedstawieniem perspektyw i przewidywanych efektów dalszej integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro, w kontekście ewentualnego wprowadzenia euro w Polsce.

Światowy rynek kapitału jest skumulowanym zbiorem rynków, na których globalna  podaż kapitału zrównuje się z globalnym popytem na kapitał, a jego istotą jest przetwarzanie środków pieniężnych o charakterze oszczędnościowym, w pieniądz służący do finansowania projektów inwestycyjnych, w wyniku których powstaje kapitał trwały. Światowy rynek kapitału stanowi segment światowego rynku finansowego, czyli globalnie zintegrowanego mechanizmu umożliwiającego międzynarodowy przepływ inwestycji bezpośrednich i portfelowych. Kapitał krąży po świecie w poszukiwaniu najwyższej stopy zwrotu (przy uwzględnieniu stopnia ryzyka towarzyszącego określonym formom alokacji), a skala tej cyrkulacji jest ściśle związana ze stopniem liberalizacji narodowych rynków kapitałowych oraz międzynarodowej integracji instytucji i systemów finansowych.

Dobrze rozwinięty narodowy rynek finansowy jest podstawowym warunkiem sprawnego funkcjonowania każdej gospodarki, a zintegrowany z rynkami świata jest nieomal nieograniczoną platformą poszukiwania najkorzystniejszych stóp zwrotu z inwestycji, obniżania kosztów produkcji, poszukiwania i kreowania nowych rynków zbytu, dywersyfikacji źródeł surowców, wykorzystania przewag technologicznych, ograniczania ryzyka. Globalizacja rynków finansowych przyczynia się więc do wzrostu efektywności alokacji kapitału, sprzyja innowacjom i wymusza poprawę konkurencyjności zarówno w skali mikro- jak i makroekonomicznej.

Niniejsza monografia jest próbą eksploracji czynników, które – w przekonaniu autorów – znacząco determinują funkcjonowanie światowego rynku kapitału, określają jego instytucjonalną architekturę, przesądzają o ponadnarodowym charakterze, czy też stanowią wyzwanie dla teoretyków i praktyków, wytyczających ramy funkcjonowania zglobalizowanego rynku finansowego. Autorzy skoncentrowali swe rozważania na wybranych kwestiach dotyczących uwarunkowań, doświadczeń i prognoz funkcjonowania światowego rynku kapitału w przekonaniu, że poruszane zagadnienia będą komplementarne wobec istniejącego już dorobku naukowego na temat integracji rynków finansowych i międzynarodowej cyrkulacji kapitałów. Powyższa problematyka – już ze swej istoty niezwykle interesująca – zyskała jeszcze na znaczeniu w obliczu kryzysu finansowego, który rozpoczął się w połowie 2007 roku ujawniając niespotykaną dotychczas siłę i skalę zagrożeń związanych z globalizacją rynków finansowych, uwydatniając rolę światowego rynku kapitału jako kanału rozprzestrzeniania się kryzysu w sferze finansowej i transmisji jego skutków na realną sferę gospodarek na całym świecie. Monografia podzielona została na trzy szeroko zarysowane obszary tematyczne, obejmujące łącznie dwanaście rozdziałów.

Część pierwszą zatytułowano Międzynarodowe przepływy kapitału na gruncie rozważań teoretycznych oraz ocena rozwoju światowego rynku kapitału i jego instytucjonalne uwarunkowania. Monografię rozpoczyna rozdział, w którym przedstawiono problematykę zależności i współzależności między handlem międzynarodowym i międzynarodowymi przepływami kapitału w świetle klasycznej teorii ekonomii, ortodoksyjnej teorii neoklasycznej oraz współczesnej teorii heterodoksyjnej. Autor, dokonując krytycznej analizy istniejącego dorobku teoretycznego, podjął próbę wstępnej oceny badanych zależności i współzależności w warunkach współczesnej gospodarki światowej, formułując jednocześnie rekomendacje dla Polski.

Niezależnie od tego czy na gruncie teorii przyjmiemy założenie o substytucyjności czy komplementarności handlu międzynarodowego i międzynarodowych przepływów kapitałowych, to zasadnicze znaczenie dla ich rozwoju ma poziom liberalizacji narodowych rynków dóbr i usług oraz rynków czynników wytwórczych, w tym rynków kapitału. W kolejnym rozdziale podjęta została problematyka globalizacji rynków finansowych, omówiono przyczyny i formy międzynarodowego transferu kapitału. Zaprezentowano też obszerną statystykę ilustrującą rozmiary i strukturę światowych aktywów finansowych od 1980 roku. Rozdział kończą długookresowe prognozy rozwoju światowego rynku kapitału w pokryzysowej rzeczywistości.

Czy nowa era w gospodarce światowej będzie cechowała się większą odpornością rynków finansowych na wstrząsy i zapewni mechanizmy wczesnego eliminowania potencjalnych zagrożeń dla stabilności zglobalizowanego systemu finansowego, będzie w dużym stopniu zależało od nowych standardów nadzoru. W trzecim rozdziale monografii podjęto problematykę miejsca i roli ponadnarodowych regulatorów w nadzorowaniu rynków finansowych. Autorzy analizują działania mające na celu przeprojektowanie i zharmonizowanie narodowych instytucji nadzoru, w celu utworzenia instytucji zintegrowanego nadzoru transnarodowego, sceptycznie oceniając szanse jego efektywnego funkcjonowania.

Uzupełnieniem dla powyższych rozważań jest ostatni rozdział w tej części monografii, w którym zaprezentowano istotę oraz zakres działalności trzech międzynarodowych instytucji finansowych (BIS, IMF, WB), o których można powiedzieć, że stanowią trzon instytucjonalnej architektury światowych finansów. Jednocześnie należy tu zwrócić uwagę na fakt, iż jedna z nich – Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS), brana jest pod uwagę jako instytucja, która mogłaby zostać przekształcona w Światowy Urząd Finansowy i rozszerzyć swoje uprawnienia do ustanawiania ponadnarodowych regulacji określających funkcjonowanie rynków finansowych oraz standardy zarządzania ryzykiem.

Część druga książki zatytułowana Finansowe instrumenty mobilizacji, transmisji i alokacji kapitału na świecie składa się z czterech rozdziałów. Omówiono tu specyfikę działalności dziewięciu międzypaństwowych banków wspierających rozwój we wszystkich regionach świata. Oprócz dobrze znanych instytucji działających w Europie, zaprezentowano również mniej znane, których bardzo różnorodna działalność kredytowa skierowana jest na finansowanie szeroko rozumianego rozwoju społeczno-gospodarczego w Azji, Afryce, obu Amerykach i Australii.

Kanał strumieni dłużnych papierów wartościowych zawsze stanowił istotny segment światowego rynku kapitału, a zgodnie z prognozami zaprezentowanymi w pierwszej części książki, jego znaczenie będzie się umacniać w ciągu nadchodzących dwóch dekadach. Celowe wydaje się zatem zwrócenie uwagi na eksterytorialne rynki finansowe. W rozdziale szóstym książki zaprezentowana została geneza i istota rynku euroobligacji, wraz z bogatą ilustracją statystyczną dotyczącą oceny rozwoju rynku od początku jego powstania. Przedstawiono też tradycyjną procedurę emisji euroobligacji oraz coraz częściej stosowane jej uproszczone formy.

Siódmy rozdział dotyczy kwitów depozytowych. To również bardzo specyficzny instrument finansowy na światowym rynku kapitału, gdyż jako krajowy papier wartościowy reprezentuje zagraniczne walory udziałowe. Szczególną uwagę poświęcono amerykańskim i globalnym kwitom depozytowym, zaprezentowane zostały też procedury emisji i obrotu oraz statystyki rozmiarów rynku kwitów depozytowych a także podano egzemplifikację ich wykorzystania w Polsce.

Ostatni rozdział w drugiej części monografii poświęcony został otwartym funduszom inwestycyjnym oraz funduszom hedgingowym, jako uczestnikom rynku kapitałowego, biorącym udział w kreacji mechanizmu transferu środków finansowych w gospodarce światowej, dystrybucji ryzyka, wyceny i wymiany aktywów finansowych. Zaprezentowane zostały również rezultaty badań dotyczących wyników finansowych funduszy działających w Polsce.

Trzecia część książki nosi tytuł Międzynarodowe przepływy kapitału w formie  nwestycji bezpośrednich – aspekty ekonomiczne i społeczne. Ta cześć monografii rozpoczyna się rozdziałem rozważającym umiędzynarodowienie produkcji w perspektywie historycznej. Autor podejmuje próbę wykazania ewolucyjnego charakteru powstawania struktur rynkowych, zwłaszcza w kontekście tworzenia oligopoli i ich międzynarodowej ekspansji, charakterystycznej dla współczesnych korporacji transnarodowych. Ponadto przedstawiono makroekonomiczny kontekst umiędzynarodowienia produkcji i globalizacji gospodarki światowej.

W rozdziale dziesiątym podjęto problematykę znaczenia bezpośrednich inwestycji zagranicznych w procesie internacjonalizacji i globalizacji, a także przedstawiono obszerną analizę danych statystycznych ilustrujących alokację kapitału w formie bezpośrednich inwestycji zagranicznych na świecie od 1980 roku.

Największy udział w międzynarodowym przepływie kapitału w formie inwestycji bezpośrednich mają korporacje transnarodowe. To właśnie sile ekonomicznej tych wielkich graczy globalnej gospodarki poświęcony został jedenasty rozdział monografii, który Autorka

rozpoczyna od omówienia istoty globalizacji jako procesu ekonomicznego. Jego największymi beneficjentami, a zarazem siłami sprawczymi, są właśnie korporacje transnarodowe.

Rozwinięciem problematyki znaczenia korporacji transnarodowych we współczesnej gospodarce światowej jest ostatni rozdział, w którym poszerzony zostaje obszar rozważań o społeczne aspekty procesu globalizacji, społeczne uwarunkowania ładu korporacyjnego oraz inspiracje idei społecznej odpowiedzialność korporacji.

Autorzy składają serdeczne podziękowania i wyrazy wdzięczności Panu Profesorowi Sławomirowi Bukowskiemu oraz Panu Profesorowi Tomaszowi Wiśniewskiemu za niezwykle wnikliwe recenzje, wszelkie krytyczne uwagi oraz cenne, konstruktywne wskazówki, które pozwoliły na udoskonalenie prezentowanej książki.

Jednocześnie mamy nadzieję, że będzie ona interesującą i pożyteczną lekturą dla szerokiego grona naukowców, studentów i praktyków gospodarczych.

Jakkolwiek bezsprzeczna i udowodniona naukowo jest przewaga efektywności gospodarowania zasobami finansowymi jednostek samorządu terytorialnego (JST) nad efektywnością pozostałych struktur i podmiotów sektora finansów publicznych, wciąż pozostaje jednak wiele do zrobienia w tej kwestii. Społeczeństwo oczekuje nie tylko zwiększenia jakości i ilości dostarczanych dóbr i usług odpowiadających ich potrzebom, ale również oczekuje konkretnych widocznych efektów płaconych przez siebie danin publicznych. Coraz częściej mówi się o konieczności nie tylko dostosowania się do zmiennego otoczenia, ale wskazuje się na konieczność reform zarówno systemowych, jak i zarządczych. Szczególne wyzwania dotyczą jednego z kluczowych aspektów finansów samorządowych, jakim jest problematyka efektywnego zarządzania publicznym zasobem pieniądza, a zwłaszcza procesem gromadzenia, gospodarowania i wydatkowania.

W literaturze przedmiotu jak również praktyka państw wysoko rozwiniętych wskazują na nowe zarządzanie publiczne (new public management) jako alternatywę wobec tradycyjnych metod i sposobów prowadzenia gospodarki finansowej jednostek samorządu terytorialnego. Finanse i finansowanie stają się wyzwaniem w trudnej sytuacji społeczno-gospodarczej, a społeczeństwu trudno zrozumieć brak efektywności w alokowaniu publicznych zasobów finansowych. Doświadczenie krajów wysoko rozwiniętych wsparte teorią, wskazuje na pożądany kierunek zmian i na efekty związane z jego wdrożeniem. Można zatem stwierdzić, że nie ma odwrotu od wdrożenia koncepcji nowego zarządzania publicznego, przy założeniu dostosowania tej koncepcji do realiów danego państwa, do jego specyfiki i mentalności obywateli. Zmiany muszą ewoluować, a niepokój społeczny z tym związany nie jest wskazany. Zmiany powinny się dokonywać również w podejściu, działaniu i mentalności, tak, aby widzieć sens ich dokonania poprzez efekty, a nie przymus.

Nowe zarządzanie publiczne wnosi do jednostek samorządu terytorialnego szereg wyzwań związanych z organizacją procesów zarządczych. Szczególnie zmiany dotyczą finansów, gospodarowania publicznym zasobem pieniądza znajdującym się w dyspozycji jednostek samorządu terytorialnego, zasad i instrumentów prowadzenia gospodarki finansowej. Należy wskazać, że nie wystarczy zwykłe prowadzenie gospodarki finansowej w jednostkach samorządu terytorialnego. Koniecznością staje się zarządzanie procesami, podejmowanie skutecznych decyzji, analizowanie zmian, dokonywanie oceny kosztów i korzyści związanych z wyborem zadań. Nade wszystko ważnym aspektem aktywności organów samorządowych jest efektywne gospodarowanie finansami.

Wpływ aktywności samorządu i realizowanych zadań przez jednostki samorządu terytorialnego na gospodarkę jest niekwestionowany i wieloaspektowy. Samorząd terytorialny staje się uczestnikiem nie tylko procesów gospodarczych, ale w szczególności występuje aktywnie na rynku finansowym, zadłuża się, dokonuje wymiany dóbr i usług, kształtuje poziom życia społecznego, jest inwestorem i zachęca do inwestycji inne podmioty. Za bezpośrednie następstwa jego aktywności uznaje się poziom rozwoju społeczno-gospodarczego i wzrost zasobności społecznej. Można również wskazać na niekorzystne aspekty decyzji podejmowanych przez organy samorządowe, do których należy wzrost zadłużenia, zahamowanie wydatków inwestycyjnych, brak efektywnych działań interwencjonizmu lokalnego, stagnację, a w konsekwencji – ograniczenie wzrostu gospodarczego. Ważnym elementem staje się łączne rozpatrywanie zadań samorządowych z zasobami finansowymi wykorzystywanymi do ich realizacji.

Uwzględniając wagę problemu, w wielu krajach zwrócono uwagę na potrzebę wprowadzenia skutecznych metod i instrumentów gospodarowania finansami jako podstawy zwiększenia efektywności procesów gospodarowania publicznym zasobem finansowym w jednostkach samorządu terytorialnego. O gospodarowaniu finansami samorządowymi nie należy jednak mówić wyłącznie w kontekście sytuacji bieżącej. Istnieją argumenty dowodzące, że konieczne jest, aby podstawowe przyczyny obecnych problemów, z którymi borykają się jednostki samorządowe, rozwiązywać poprzez podejście procesowe, strukturalne i w ujęciu długookresowym. Oznacza to, że szereg problemów nie rozwiąże się samoistnie i z chwilą przyspieszenia wzrostu gospodarczego, podjęcia innych działań mających na celu wzrost dochodów budżetowych, czy zakończenia inwestycji infrastrukturalnych mających na celu zapewnienie wzrostu poziomu jakości życia społeczeństwa. Stanie się tak tylko w przypadku przeprowadzenia głębokiej reformy, dzięki której zbudowane zostaną trwałe fundamenty równowagi budżetowej, poprzez wypracowanie, przyjęcie i stosowanie odpowiednich narzędzi i instrumentów reformujących dotychczasowe podejście do procesu gromadzenia i wydatkowania publicznych zasobów pieniądza. Zastosowanie zestawu narzędzi i instrumentów, jak również objęcie procesu gromadzenia i wydatkowania publicznych zasobów pieniądza, znajdujących się w dyspozycji organów samorządowych, jest podejściem procesowym, wymusza nie tylko spojrzenie na szereg problemów i skutków decyzji  w ujęciu długookresowym, ale przede wszystkim zwraca uwagę na konieczność reorientacji z bieżącego działania charakteryzującego się podejściem wycinkowym, na podejście strategiczne i całościowe.

W monografii przedstawiono propozycje działań bieżących oraz długoterminowych (również o charakterze strategicznym), które mają na celu trwałą poprawę efektywności oraz wskazanie na przesłanki odejścia od podejścia krótkoterminowego w gospodarowaniu zasobami finansowymi znajdującymi się w dyspozycji jednostek samorządowych. Zamiarem autorki jest również ukazanie pożądanych zmian zachodzących w procesach mających na celu podejmowanie optymalnych decyzji. Nie bez znaczenia jest wskazanie na kierunki zastosowania nowoczesnych instrumentów, zgodnych z obowiązującym trendem wyznaczonym zmianą ustawy o finansach publicznych.

Zmiany występujące w gospodarce światowej, kryzys finansowy oraz zmiany w postawach społecznych wymuszają odejście od dotychczasowego podejścia do zakresu realizowanych zadań, przyjętej doktryny gospodarowania publicznymi zasobami pieniądza czy też ryzyka. Konieczne staje się innowacyjne podejście, a wręcz prognozowanie zmian, wykorzystanie odpowiednich do sytuacji narzędzi i instrumentów ograniczania ryzyka, wzmocnienie procesów decyzyjnych, przewidywanie i budowanie scenariuszy rozwiązywania przyszłych problemów, które na podstawie analizy ryzyka mogą wystąpić. Można z przekonaniem wskazać, że dotychczasowe, tradycyjne gospodarowanie publicznymi zasobami finansowymi przez jednostki samorządu terytorialnego już nie wystarcza. Konieczne jest nie tylko odejście od dotychczasowych metod, sposobów i instrumentów prowadzenia gospodarki finansowej, gdyż w dzisiejszych warunkach się nie sprawdzają i są niewystarczające, aby zwiększyć efektywność alokowanych przez samorząd zasobów oraz móc gospodarować nimi skuteczniej, zapewniając nie tylko wzrost społeczno-gospodarczy, ale równowagę i stabilność budżetu.

Celem opracowania jest:

1) określenie najważniejszych standardów gospodarowania finansami samorządowymi oraz konfrontacja tak skonstruowanych założeń z praktyką funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego,

2) dokonanie analizy najważniejszych uwarunkowań procesu gospodarowania finansami jednostek samorządu terytorialnego w Polsce, opisanie istoty i specyfiki tego procesu,

3) wskazanie na pożądane kierunki zmian w zakresie wykorzystania instrumentów, metod i procedur w procesie gospodarowania finansami samorządowymi,

4) wskazanie na procesy decyzyjne (szczególnie na ich reorientację oraz prawidłowy przebieg), które są niezbędne do podniesienia efektywności gospodarowania zasobami finansowymi będącymi w dyspozycji organów i podmiotów samorządowych,

5) określenie wyzwań, przed którymi stoją organy samorządowe, chcąc efektywniej i skuteczniej gospodarować publicznym zasobem pieniądza.

Na podstawie tych pięciu celów przyjęto założenie, że konieczne jest odejście od tradycyjnego podejścia do gospodarowania publicznymi zasobami pieniądza, a przejście do zarządzania finansami jako podstawy efektywnej i skutecznej alternatywy realizacji zadań postawionych przed samorządem. Bez spojrzenia zarządczego i długookresowego na zachodzące procesy, bez strategii wyznaczających ramy gospodarowania publicznym zasobem pieniądza nie można zapewnić skuteczności alokacji zasobów publicznych będących w dyspozycji samorządu terytorialnego, a służących społeczności lokalnej i regionalnej.

Dlatego proponowane w monografii działania zmierzają do wskazania na pożądane kierunki zmian w gospodarowaniu finansami samorządowymi, a także do podniesienia społecznej użyteczności i stopnia adekwatności alokowanych zasobów gwarantowanych przez państwo za pomocą jednostek samorządowych. Proponowaną racjonalizację podejścia, poprzez wzmocnienie procesów zarządzania finansami, należy traktować nie tylko jako element reformy finansów samorządowych, lecz także jako ważny składnik niezbędnych (a wręcz koniecznych) zmian dostosowujących do zmiennego, bardzo wymagającego otoczenia, gdzie procesy gospodarcze w makro- i mikrootoczeniu przebiegają pod wpływem zwiększonego ryzyka i wywierają olbrzymi wpływ na stan finansów i zadania stawiane przed jednostkami samorządowymi. W dzisiejszym otoczeniu nie wystarczy prowadzić gospodarkę finansową jednostki samorządowej. Trzeba aktywnie kształtować otoczenie, zmieniać je i oddziaływać na jego stan w przyszłości.

Niniejsza monografia dotyczy zasygnalizowanych powyżej kwestii i składa się z siedmiu rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono założenia procesu gospodarowania finansami samorządowymi, z punktu widzenia teorii, jak i rozwiązań praktycznych. Szczególnie odniesiono się do miejsca i znaczenia finansów samorządowych w systemie finansów publicznych. Dla efektywnego

gospodarowania finansami samorządowymi ważna jest koncepcja nowego zarządzania publicznego, dlatego też zaprezentowano jej podstawowe założenia. Funkcjonowanie w zmiennym otoczeniu oraz stopień skomplikowania występujących w nim relacji wymuszają podejście procesowe, stąd też podjęto próbę wskazania na jego implementację do praktyki działalności jednostek samorządu terytorialnego, w tym finansów samorządowych. Finanse samorządowe posiadają własne instrumentarium, ważna jest jego znajomość oraz zdefiniowanie kierunkowych zmiany w tym zakresie.

Kolejny rozdział został poświęcony nowoczesnym instrumentom gospodarowania finansami samorządowymi związanymi z koncepcją nowego zarządzania publicznego. W szczególności wskazano na rolę budżetowania zadaniowego w zwiększaniu efektywności gospodarowania publicznymi zasobami finansowymi, wieloletnią prognozę finansową oraz wieloletni plan finansowy jako instrumenty planistyczne. Instrumentami wspomagającymi proces gospodarowania finansami samorządowymi jest audyt i kontrola zarządcza. Zaprezentowano znaczenie i omówiono kierunki wykorzystania narzędzi analitycznych w podnoszeniu efektywności decyzji finansowych podejmowanych przez organy samorządowe i gospodarujących finansami.

Z punktu widzenia praktyki samorządowej konieczne jest podejmowanie decyzji finansowych. Decyzje te są podejmowane w obliczu ryzyka, a zwłaszcza w warunkach dużej zmienności otoczenia. W rozdziale trzecim zaprezentowano zarówno istotę i zakres podmiotowo-przedmiotowy decyzji finansowych, jak również wskazano na zagadnienie ryzyka im towarzyszącego. Aby decyzje przynosiły efekt ważne jest ograniczanie ryzyka z nimi związanego, przewidywania i ograniczania. Dlatego też wskazano na metody ograniczania ryzyka w procesie podejmowania decyzji finansowych i ich realizacji.

Zgodnie z założeniami koncepcji nowego zarządzania publicznego szczególne znaczenie przypisywane jest wzrostowi efektywności. Podstawową zasadą, którą powinny kierować się w swoich decyzjach organy samorządowe jest efektywność i skuteczność alokacji publicznych zasobów pieniądza. W czwartym rozdziale zaprezentowano kierunki pomiaru efektywności oraz metody pomiaru efektywności w jednostkach samorządu terytorialnego. Uwzględniono również problem ryzyka, który ma szczególne znaczenie z punktu widzenia wzrostu efektywności podejmowanych decyzji i osiąganych rezultatów.

Kolejny rozdział opracowania został poświęcony wpływowi ryzyka operacyjnego oraz finansowego na proces gospodarowania finansami samorządowymi. Zaprezentowano finansowe aspekty zarządzania mieniem w świetle minimalizacji ryzyka operacyjnego. Wskazano na procedury zarządzania majątkiem obrotowym w jednostkach samorządu terytorialnego jako podstawę ograniczania ryzyka operacyjnego. Zaproponowano również elementy procesu zarządzania gotówką, który nie tylko uwzględnienia ograniczenia wynikające z obowiązujących przepisów prawa, ale pozwala na wzmocnienie efektywności i ograniczenie ryzyka.

Samorządowy dług publiczny stanowi nie tylko trudny i złożony obszar decyzji finansowych, ale znajomość instrumentów i stworzenie odpowiednich procedur może wpłynąć pozytywnie na rozwój zasobów oraz postrzeganie przez społeczeństwo realizowanych zadań przez jednostkę samorządu terytorialnego. Problematyka długu, wykorzystania instrumentów dłużnych, ale również zaciąganie zobowiązań niezaliczanych do samorządowego długu publicznego jest niezwykle istotne z punktu widzenia ograniczania ryzyka finansowego oraz efektywnego gospodarowania finansami samorządowymi. Z tego też powodu omówiono w rozdziale szóstym nie tylko możliwe do zastosowania instrumenty dłużne, ale również prawne dysfunkcje obniżające sprawność zarządzania samorządowym długiem publicznym. Szczególne miejsce zajmuje w tym procesie polityka i strategia zarządzania samorządowym długiem publicznym jako narzędzie podwyższające efektywność gospodarowania finansami. Z punktu widzenia ryzyka finansowego, istotne jest również, jak prawidłowo zarządzać zobowiązaniami niezaliczanymi do samorządowego długu publicznego.

W ostatnim rozdziale wskazano na nowe wyzwania w zakresie gospodarowania finansami samorządowymi. W szczególności podjęto próbę wartościowania samorządowych usług publicznych, jako obszaru alokacji środków publicznych znajdujących się w dyspozycji jednostki samorządu terytorialnego. Z punktu widzenia ograniczania ryzyka i wzrostu efektywności alokacji publicznych zasobów pieniądza koniecznością staje się wprowadzenie zarządzania zmianą.

Przed jednostkami samorządu terytorialnego stoją wyzwania dotyczące ograniczania długu i deficytu budżetowego. Te wyzwania będą niewątpliwie związane z potrzebą zarządzania płynnością finansową w świetle nowych rozwiązań ustawowych oraz braku stabilności systemu finansowania. Jednostki samorządu terytorialnego muszą uwzględniać problemy związane z globalizacją i jej wpływem na proces podejmowania decyzji finansowych.

Opracowując przedstawione zagadnienia, wykorzystano następujące metody badawcze:

– analizę (wykazanej w bibliografii) polskiej i zagranicznej literatury przedmiotu dotyczącej problematyki gospodarowania finansami sektora finansów publicznych (szczególnie samorządowych) oraz aktów prawnych,

– dane statystyczne i analizę wskaźnikową sytuacji finansowych jednostek samorządu terytorialnego; do analizy wykorzystano dane z Roczników Statystycznych GUS, Ministerstwa Finansów oraz Regionalnych Izb Obrachunkowych, pochodzące z bazy danych informatycznego systemu zarządzania budżetami jednostek samorządu terytorialnego BeSTi@.

Realizacja zakładanych celów postawionych przed opracowaniem wymagała także częściowej konfrontacji i weryfikacji formułowanych prawidłowości ekonomiczno-zarządczych, zaproponowanych instrumentów, zasad i procedur z: opiniami, ocenami i informacjami związanymi z procesami zarządzania finansami w JST oraz praktyczną możliwością ich zastosowania. Weryfikacja ta była możliwa poprzez uczestnictwo w grancie pn. Wdrażanie usprawnień zarządczych w JST na obszarze województwa zachodniopomorskiego, finansowanego z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet V „Dobre rządzenie”, Działanie 5.2. „Wzmocnienie potencjału administracji samorządowej”, Poddziałanie 5.2.1. „Modernizacja zarządzania w administracji samorządowej, Zadanie 6 – „Wdrożenie usprawnień z zakresu budżetu zadaniowego i planowania finansowego” oraz realizacji grantu badawczego pn. Szacowanie poziomu zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego w warunkach zwiększonego ryzyka utraty płynności finansowej, finansowanego ze środków budżetowych na naukę w latach 2010–2013 jako projekt badawczy nr NN 113063139. Stan prawny regulacji omawianych w pracy datowany jest na 15 lipca 2011 r.

Książkę tę dedykuję środowisku akademickiemu, przyjaciołom i współpracownikom, z którymi było dane mi pracować. Dziękuję za otwartość i wsparcie, które umożliwiło mi realizację wielu celów w moim życiu zawodowym.

Współczesna gospodarka opiera się na współpracy działających na rynku podmiotów. Żaden z podmiotów nie jest samowystarczalny. Przeciwnie, obserwować można dążenie do specjalizacji. W dobie globalizacji rosnąca specjalizacja podmiotów pozwala na osiąganie mistrzostwa w podejmowanej działalności. Efektem współpracy między podmiotami zarówno osobami fizycznymi, jak i przedsiębiorstwami, różnego rodzaju instytucjami i państwami są wzajemne rozliczenia pieniężne – zarówno gotówkowe, jak i bezgotówkowe. Wszędzie tam, gdzie dochodzi do rozliczeń bezgotówkowych, powstają należności i pojawia się związane z nimi ryzyko braku zapłaty lub nieterminowej zapłaty.

Współpraca między podmiotami, zawierane umowy skutkują powstawaniem stosunku zobowiązaniowego między nimi. Jeden z podmiotów tego stosunku to dłużnik, a drugi to wierzyciel. Wraz z pojawieniem się zobowiązania, czyli obowiązku wykonania pewnego świadczenia przez dłużnika na rzecz wierzyciela, dłużnik jest obciążony tym obowiązkiem. Tak jak każdy ciężar, tak i zobowiązanie rodzi niedogodności po stronie dłużnika. Ciężar może okazać się zbyt duży i „przygnieść” niosącego go – dłużnik może nie być w stanie wywiązać się z zobowiązania. Dłużnik może też stwierdzić, że nie ma ochoty nieść tego ciężaru i unikać wywiązania się ze swojego obowiązku, udając jedynie, że niesie swój „ciężar”, a w rzeczywistości żyć beztrosko, zapominając o swojej powinności wobec wierzyciela. Dłużnik może też okazać się oszustem, który nie miał szczerych zamiarów wobec wierzyciela, porzucił „ciężar” i zniknął.

Na zachowania dłużnika i sposób wywiązywania się z zobowiązania, jak również powody, którymi dłużnik się kieruje, wierzyciel może zareagować w różny sposób. Może okazać się wielkoduszny i darować dług, ale poniesie koszty tej wielkoduszności – pozostaje wówczas do rozstrzygnięcia kwestia, czy stać go na taki gest, czy będzie w stanie funkcjonować dalej mimo braku świadczenia ze strony dłużnika, czy też swoją wielkoduszność okupi wysoką ceną i sam nie będzie w stanie wywiązywać się z zobowiązań wobec swoich wierzycieli. Może ułatwić dłużnikowi wywiązanie się z zobowiązań, zmniejszając ciężar poprzez np. wydłużenie okresu realizacji świadczenia. Jeśli pomoc udzielona dłużnikowi okaże się wystarczająca, to obie strony będą zadowolone i osiągną swój cel. Wierzyciel może też, zwłaszcza w przypadku dłużnika oszusta lub dłużnika uchylającego się od wykonania świadczenia, być nieustępliwy. Najgorsze, co może zrobić wierzyciel, to nie podjąć żadnych działań. Bierność ze strony wierzyciela nie służy mu w żadnej z wymienionych sytuacji. Bez względu na to, jak zachowuje się dłużnik, to w przypadku braku wykonania świadczenia, wierzyciel powinien rozpocząć niezwłocznie działania. Pomoże to zwłaszcza dłużnikowi, który nie jest oszustem ani „leniem”, ale wziął na siebie zbyt duże zobowiązanie, któremu nie jest w stanie sprostać. W przypadku dłużnika „lenia” lub „oszusta” brak działania po stronie wierzyciela jedynie utwierdzi go w przekonaniu, że nie musi wywiązywać się z zobowiązania.

Wśród wielu osób słowo „windykacja” kojarzy się pejoratywnie. Najczęściej pojawia się obraz windykatora sprzed kilkunastu laty, czyli rosłego, bezdusznego mężczyzny z kijem baseballowym w ręce. Dłużnik jawi się jako biedny skrzywdzony człowiek. Tymczasem windykator to osoba odzyskująca w cywilizowany sposób należności wierzycieli, bez których często nie mogliby oni dalej normalnie funkcjonować. Nieodzyskane należności obciążają wierzyciela, mogą zagrozić jego egzystencji, a w skrajnych przypadkach prowadzą do jego upadłości. Koszty upadłości ponosi upadły podmiot i jego wierzyciele. W przypadku wierzycieli specyficznych, koszty nieodzyskanych należności obciążać mogą całe społeczeństwo. Na przykład koszty upadłości banku ponosi cały system bankowy i wszystkie osoby, które powierzyły bankowi swoje oszczędności (oszczędności powyżej kwot gwarantowanych przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny).

Windykacja jest procesem złożonym. Jej skuteczność w dużym stopniu zależy od działań, jakie podejmuje wierzyciel jeszcze przed powstaniem wierzytelności. Od osób zajmujących się windykacją wymaga się wiedzy z dziedziny prawa, finansów, psychologii i socjologii. Interdyscyplinarny charakter procesu windykacji decyduje o tym, że jest to proces trudny i kosztowny. Trzy lata temu, w roku akademickim 2008/2009 w Katedrze Finansów w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, uruchomiliśmy studia podyplomowe „Windykacja należności”. Powstały one jako kontynuacja studiów „Zarządzania płynnością finansową przedsiębiorstwa”, których uczestnicy zgłaszali zapotrzebowanie na pogłębienie wiedzy z zakresu windykacji należności1. Od tego czasu co roku uruchamiana jest kolejna edycja tych studiów. Niniejsza publikacja powstała jako efekt pracy dwudziestu pięciu autorów, w większości wykładowców na studiach podyplomowych „Windykacja należności”, specjalistów z wielu dziedzin – finansów, zarządzania, prawa, socjologii, psychologii. Wśród autorów są zarówno ludzie świata nauki, z różnych ośrodków naukowych w Polsce, jak i praktycy, ludzie świata biznesu – praktykujący prawnicy, finansiści, skarbnicy korporacyjni, windykatorzy itd.

Zagadnienia przedstawione w niniejszej publikacji pokrywają się z tematyką i programem studiów podyplomowych „Windykacja należności” i stanowią syntetyczny skrót wiedzy przekazywanej przez wykładowców uczestnikom studiów. Książka stanowi interdyscyplinarne, przekrojowe ujęcie zagadnień związanych z windykacją. Skierowana jest do wierzycieli, którzy chcą skuteczniej odzyskiwać swoje należności oraz do wszystkich podmiotów uczestniczących w procesie windykacji. Interdyscyplinarny charakter książki powoduje, że proces windykacji przedstawiony jest w ujęciu finansowym, zarządczym, prawnym, oraz psychologiczno-socjologicznym. Wyodrębniono w książce część psychologiczną (część III) oraz prawną (część IV). Część pierwsza książki koncentruje się na aspektach finansowych i zarządczych związanych z windykacją, podobnie jak część druga, piąta i szósta. Aspekty finansowe i zarządcze przewijają się przez wszystkie części książki i stanowią jej główny element, a zagadnienia socjologiczne są tłem dla psychologicznych aspektów windykacji. Książka nie ma więc układu dyscyplinarnego. Celem książki było rzetelne, całościowe przedstawienie procesu windykacji rozpoczynając od procesu większego, dla niej nadrzędnego, jakim jest zarządzanie należnościami jako element zarządzania finansami przedsiębiorstwa.

Całość składa się z sześciu części. Część pierwsza dotyczy zarządzania należnościami, ponieważ windykacja należności jest ostatnim jego etapem, a skuteczność windykacji w dużym stopniu zależy od działań podejmowanych na wcześniejszych etapach zarządzania należnościami. W części tej znalazły się cztery rozdziały. Rozdział pierwszy, którego jestem autorką, jest rozdziałem teoretycznym i dotyczy istoty zarządzania należnościami. Rozdział drugi, został napisany przez dwóch autorów dr. Jacka Folgę, który jest doktorem nauk ekonomicznych (Uniwersytet Szczeciński), a jednocześnie jest kontrolerem w dużej korporacji, oraz dr. Pawła Stępnia – adiunkta z Uniwersytetu Szczecińskiego. Obaj łączą pracę naukowa z praktyką w biznesie. Rozdział ten dotyczy zarządzania kredytem kupieckim, a w szczególności ryzyka kredytowego towarzyszącego sprzedaży z odroczonym terminem płatności. Autorzy przedstawiają rolę jaką odgrywa dział finansowy w procesie zarządzania kredytem kupieckim oraz skutki finansowe kredytowania kontrahentów. Następnie opisują proces zarządzania ryzykiem kredytowym, rolę polityki kredytowej, jej elementy i praktyczne sposoby kształtowania tej polityki. Kolejne opisane w tym rozdziale zagadnienia to monitoring ryzyka kredytowego i zasady oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa.

Rozdział trzeci, który stanowi praktyczne ujęcie tematu systemu zarządzania kredytem kupieckim, został napisany przez praktyka – Jacka Rauka (obsługa finansowo-księgowa koncernu ABB), założyciela i pierwszego prezesa Stowarzyszenia Polskich Skarbników Korporacyjnych. Autor przedstawia zasady wdrażania systemu kontroli kredytowej w przedsiębiorstwie, przestrzega przed możliwymi scenariuszami porażki, wskazuje na czynniki warunkujące budowę oraz elementy systemu kontroli kredytowej. Tłumaczy na czym polega istota skonsolidowanego systemu kontroli kredytowej. Wskazuje, że system kontroli kredytowej obejmuje proces windykacji i warunkuje jego skuteczność.

Rozdział czwarty został napisany również przez praktyka zajmującego się zarządzaniem należnościami w korporacji, członka Stowarzyszenia Polskich Skarbników Korporacyjnych – Macieja Lipińskiego. Autor opisuje proces zarządzania należnościami widziany oczami praktyka – osoby w nim uczestniczącej. Zaczyna od umiejscowienia działu zajmującego się zarządzaniem należnościami w przedsiębiorstwie i związanymi z tym konsekwencjami. Następnie przedstawia czynniki decydujące o kształcie systemu i etapy zarządzania należnościami, proponuje metody pomiaru efektywności funkcjonowania systemu, a kończy rozważania przedstawiając narzędzia wspomagające cały proces.

Następnym krokiem podjętym w książce było przedstawienie windykacji jako procesu, jego istoty, szczególnych rodzajów windykacji – windykacji polubownej i masowej. Na tym etapie pominięto egzekucję sądową, której poświęcono obszerny fragment w części III dotyczącej prawnych aspektów windykacji. Część druga została poświęcona ogólnym zagadnieniom związanym z windykacją – Windykacja jako sposób odzyskiwania należności. Składa się z czterech rozdziałów – piąty, szósty, siódmy, ósmy. Rozdział piąty, jedyny teoretyczny w tej części, dotyczy istoty windykacji (K. Kreczmańska-Gigol). Rozdział szósty dotyczy windykacji polubownej i został napisany przez praktyka – Monikę Bekas (Krajowy Rejestr Długów). Rozdział siódmy (M. Lipiński) dotyczy metod windykacji i procesu zbierania informacji na temat kontrahenta. Rozdział ósmy, poświęcony windykacji masowej, został napisany przez Małgorzatę Drozdowską, która przez wiele lat zajmowała się windykacją należności bankowych. Autorami rozdziałów od 6 do 8 są praktycy.

Część trzecia dotyczy psychologicznych aspektów windykacji. Składa się z czterech rozdziałów. Trzy z nich – Psychologiczne aspekty zarządzania należnościami, Komunikacja w procesie windykacji i Windykacja wobec nowego pokolenia dłużników zostały napisane przez Krzysztofa Matelę, doktora nauk społecznych, członka Rady Polskiego Związku Windykacji, który łączy naukę z praktyką, ponieważ od wielu lat jest współwłaścicielem firmy windykacyjnej. Ostatni w tej części rozdział dwunasty został napisany przez Monikę Bekas, która poświęciła go zagadnieniom znaczenia etyki w procesie windykacji. Tłem  dla zagadnień psychologicznych są zmiany społeczne zachodzące w naszym kraju w ciągu minionych lat.

Czwarta część dotyczy prawnych aspektów windykacji i składa się z siedmiu rozdziałów (od rozdziału 13 do 19). Rozdział trzynasty, który dotyczy prawnych uwarunkowań windykacji, został napisany przez praktyka – Radosława Cieciórskiego, mecenasa współpracującego na co dzień z firmami windykacyjnymi.

W rozdziale tym omówione zostały zasady konstrukcji umów, formy zabezpieczeń prawnych i ich wpływ na skuteczność podejmowanych działań windykacyjnych, metody i tryb dochodzenia należności. Szczególnie dużo miejsca poświęcono windykacji sądowej oraz postępowaniu egzekucyjnemu. Rozdział czternasty napisał Marcin Liberadzki, doktor nauk ekonomicznych, a jednocześnie praktykujący radca prawny. Zajął się on zagadnieniami związanymi z obrotem wierzytelnościami i zabezpieczeniem na wierzytelnościach. Kolejny rozdział (piętnasty) dotyczy odpowiedzialności dłużnika wobec wierzycieli w zależności od jego formy prawnej. Jego autorem jest Tomasz Niepytalski, doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Administracji i Nauk Prawnych Akademii im. L. Koźmińskiego w Warszawie, doświadczony konsultant, specjalista od prawa gospodarczego. Kolejne dwa rozdziały dotyczą windykacji komorniczej. Rozdział 16 został napisany przez komornika Piotra Bukszewicza, a rozdział 17 przez Jacka Rucińskiego, członka Stowarzyszenia Polskich Skarbników Korporacyjnych, od wielu lat zajmującego się w praktyce windykacją należności. Przedstawił on postępowanie egzekucyjne widziane oczami wierzyciela. Kolejne dwa rozdziały dotyczą zagadnień prawno-finansowych. Rozdział osiemnasty dotyczy podatkowych aspektów windykacji. Jego autorem jest Marcin Jamroży, doktor nauk ekonomicznych, adiunkt w Katedrze Finansów Przedsiębiorstwa, praktykujący doradca podatkowy. Ostatni w tej części rozdział dziewiętnasty dotyczący bilansowych aspektów windykacji, został napisany przez Agnieszkę Tłaczałę, doktora nauk ekonomicznych, adiunkta w Katedrze Finansów Przedsiębiorstwa, specjalizującą się w rachunkowości finansowej.

Obszerna piąta część dotyczy windykacji wewnętrznej, czyli prowadzonej przez wierzyciela i składa się z sześciu rozdziałów (od 20 do 25). Ma ona układ sektorowy. Przedstawiony w niej został proces odzyskiwania należności prowadzony samodzielnie przez wierzyciela w zależności od sektora, w którym on działa. Opisano windykację wewnętrzną w przedsiębiorstwie niefinansowym, windykację prowadzoną samodzielnie przez instytucję finansową – bank, firmę leasingową, faktora i ubezpieczyciela, oraz windykację prowadzoną na rzecz Skarbu Państwa. Najbardziej rozbudowany rozdział dwudziesty poświęcony został ryzyku kredytowemu i windykacji w przedsiębiorstwach niefinansowych.

W zagadnienia ryzyka w działalności przedsiębiorstwa wprowadza czytelników dr Renata Pajewska-Kwaśny, adiunkt w Katedrze Ubezpieczeń Gospodarczych w SGH w Warszawie. Rozważania rozpoczynają się zdefiniowaniem pojęcia ryzyka. Następnie wskazane zostały przez autorkę elementy składowe procesu zarządzania ryzykiem i wyodrębnione zostały główne obszary ryzyka występujące w przedsiębiorstwie niefinansowym.

Problem ryzyka przedsiębiorstwa w zarządzaniu należnościami przedstawia dr Ilona Tomaszewska, adiunkt w Katedrze Ubezpieczeń Gospodarczych w SGH w Warszawie. Omówione zostało ryzyko, które towarzyszy działaniom przedsiębiorstwa, proces zarządzania ryzykiem kredytowym oraz ubezpieczenia finansowe i ubezpieczenia kontraktu eksportowego jako narzędzia wykorzystywane w procesie zarządzania ryzykiem.

Możliwości ograniczania ryzyka kredytowego przedsiębiorstwa poprzez skorzystanie z typowych usług oferowanych przez banki, czyli z kredytów obrotowych opisuje Jacek Grzywacz, profesor zwyczajny w SGH, rektor Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Płocku, wieloletni pracownik sektora bankowego. Następne zagadnienie poruszane w tym rozdziale przeze mnie – to miejsce działu windykacji w przedsiębiorstwie. Zagadnienie to zostało następnie rozwinięte przez praktyka – Marcina Miazgę, członka Stowarzyszenia Polskich Skarbników Korporacyjnych, który omawia organizację procesu windykacji w przedsiębiorstwie. Rozdział kończą rozważania Tomasza Gigola, menedżera przez wiele lat zarządzającego ludźmi, na temat profilu windykatora, czyli wymagań, jakie powinien spełniać kandydat do pracy na stanowisku windykatora.

Kolejne rozdziały – 21, 22, 23 i 24 dotyczą ryzyka i procesu windykacji w instytucjach finansowych. Rozdział 21 został poświęcony windykacji bankowej, rozdział 22 – windykacji leasingowej, a rozdział 23 windykacji należności faktoringowej. Autorką tych trzech rozdziałów jestem ja. Rozdział 24, poświęcony windykacji ubezpieczeniowej, został napisany przez dr. Adama Śliwińskiego, adiunkta w Katedrze Ubezpieczeń Gospodarczych. Ostatni w tej części, rozdział 25, dotyczy wierzytelności Skarbu Państwa. Autorkami jego są – Agnieszka Kurach (mecenas, radca prawny w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa) i Agata Rewerska (mecenas, radca prawny, ekspert w zakresie prawa gospodarczego i kontraktów, zarządzająca kancelarią prawną).

Część szósta poświęcona została windykacji zewnętrznej, czyli prowadzonej przed podmioty zewnętrzne, a nie samego wierzyciela. Składają się na nią trzy rozdziały (od 26 do 28). Rozdział 26 poświęcony został rozwojowi rynku windykacyjnego w Polsce (K. Kreczmańska-Gigol). Zdefiniowano w nim rynek windykacyjny i jego uczestników, przedstawiono wielkość tego rynku na przestrzeni ostatnich lat oraz omówiono czynniki warunkujące jego dalszy rozwój. W rozdziale 27 Monika Bekas omawia zasady współpracy wierzyciela z firmami windykacyjnymi jako głównymi podmiotami świadczącymi swoje usługi w ramach windykacji zewnętrznej. W rozdziale 28 omówione zostały zagadnienia związane z sekurytyzacją należności bankowych, której przedmiotem zwykle są przeterminowane należności. Zagadnienia sekurytyzacji przedstawione zostały przez czterech autorów. Rozdział rozpoczyna się od zdefiniowania pojęcia sekurytyzacja aktywów. Następnie przedstawiono główne etapy procesu sekurytyzacji aktywów. Autorka kolejnego punktu (28.2) – Małgorzata Drozdowska, wprowadza czytelników w zagadnienia sekurytyzacji należności bankowych z wykorzystaniem funduszu sekurytyzacyjnego.

Następnie Jolanta Zombirt dr hab. prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego omawia zalety sekurytyzacji, lekcje, jakie świat wyciągnął z ostatniego kryzysu i przedstawia wyzwania stojące przed sekurytyzacją. Rozdział kończy opis przebiegu procesu sekurytyzacji należności bankowych autorstwa dr. Adama Stopyry, wieloletniego praktyka bankowego.

Książka kończy się załącznikami (wzory podstawowych pism i umów z komentarzem), które sporządził dla czytelników Marcin Liberadzki. Umieszczone w załącznikach wzory mogą być z powodzeniem wykorzystywane w praktyce.

Książka skierowana jest przede wszystkim do wierzycieli – osób fizycznych,  przedsiębiorców, instytucji finansowych, organów państwa jak również do podmiotów uczestniczących w procesie windykacji na każdym jej etapie oraz naukowców, zajmujących się zagadnieniami ściągania należności, finansami, psychologią biznesu, i studentów kierunków ekonomicznych, prawnych, socjologicznych i psychologicznych, czyli kierunków kształcących przyszłych wierzycieli i windykatorów.

Jestem bardzo zadowolona, że udało mi się przekonać do wzięcia udziału w przygodzie, jaką było pisanie tej książki, tak wielu ludzi – świetnych specjalistów, ekspertów w swoich dziedzinach, a jednocześnie osób bardzo zajętych. Pragnę podziękować wszystkim Współautorom, bez których wysiłku książka ta nie mogłaby powstać.

Szczególne pragnę podziękować Recenzentkom – Pani prof. zw. dr hab. Marii Dębniewskiej oraz Pani prof. zw. dr hab. Elżbiecie Ostrowskiej, których wnikliwe, krytyczne uwagi pomogły usunąć niedociągnięcia książki, zwiększyć jej przejrzystość i wartość merytoryczną. Dziękuję pracownikom Wydawnictwa Difin, a zwłaszcza Pani Redaktor Marii Adamskiej za trud włożony w przygotowanie tej obszernej publikacji na etapie wydawniczym.

Oddając w państwa ręce tę książkę, wyrażam nadzieję, że będzie ona swoistym przewodnikiem dla praktyków i teoretyków windykacji należności.

Tworzenie w Polsce gospodarki rynkowej i społeczeństwa obywatelskiego wymagało przeniesienia realizacji wielu zadań państwa ze szczebla centralnego na szczebel samorządowy. Wraz z otrzymaniem zadań, jednostki samorządu terytorialnego (jst) zostały wyposażone również w dochody na ich sfinansowanie. Najwięcej zadań zostało przypisane gminom, które w myśl Konstytucji są podstawowymi jednostkami samorządu terytorialnego. Chęć realizowania przypisanych gminom zadań na możliwie jak najwyższym poziomie oraz ograniczone zasoby finansowe, które im przyznano, powodują, iż podmioty te niejednokrotnie

finansują swoją działalność w sposób zewnętrzny i zwrotny. Konieczność dodatkowego finansowania działalności bieżącej jak i inwestycyjnej, przez gminy i inne jst powoduje, że tworzą one na rynku finansowym ważną grupę kapitałobiorców. Możliwość zadłużania się daje gminom ustawa o finansach publicznych. Dług gminny obejmuje zobowiązania z tytułu: wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne, zaciągniętych kredytów i pożyczek, przyjętych depozytów lub wymagalnych zobowiązań.

Przyznanie gminie zwrotnego finansowania wymaga oceny jej zdolności do spłaty wnioskowanego długu wraz z należnymi odsetkami, czyli szeroko pojętej zdolności kredytowej. Badaniem zdolności kredytowej jst zajmują się w Polsce najczęściej banki, gdyż to one są największym dawcą kapitału dla tego sektora gospodarki. Większość zobowiązań jst ma postać kredytów bankowych, a ponadto banki stanowią również największą grupę nabywców obligacji komunalnych. Innymi podmiotami dokonującymi oceny zdolności kredytowej gmin są agencje ratingowe. Wydawany przez nie rating stanowi obiektywną i niezależną ocenę podmiotu starającego się o kapitał. Pomimo wszystkich zalet posiadania ratingu, do tej pory niewiele gmin zdobyło ocenę wiarygodności kredytowej, nadawaną przez wyspecjalizowane agencje, co wynika przede wszystkim z jej wysokiego kosztu.

Stale rosnące zadłużenie sektora samorządu terytorialnego powoduje, że ocena zdolności jednostki samorządu terytorialnego do udźwignięcia ciężaru dodatkowego zadłużenia jest kwestią wysokiej wagi – zarówno dla samych jednostek i ich władz, jak też dla podmiotów pożyczających samorządom kapitały pieniężne. Badanie finansowania zewnętrznego jednostek samorządu terytorialnego w Polsce w ostatnich latach – jego sposobów i rozwoju – pozwala stwierdzić, że obecnie nie występuje jednolite narzędzie pomiaru zdolności kredytowej tych jednostek, które mogłoby być stosowane wobec nich wszystkich. Wydaje się, że skonstruowanie takiego narzędzia mogłoby pozytywnie wpłynąć na rozwój rynku długu samorządowego.

Stworzenie miernika zdolności kredytowej jednostek samorządu terytorialnego stało się głównym celem prowadzonych przez autora książki badań. Szczególnie przedmiotem zainteresowania stały się gminy i miasta na prawach powiatu, z uwagi na ich największą samodzielność pośród wszystkich jednostek, a także z uwagi na ich liczebność i wysoki stopień zróżnicowania jako zbiorowości, co miało duże znaczenie dla metodyki prowadzonych badań.

Zdolność kredytowa gminy uzależniona jest od wielu czynników, co powoduje, że jej ocena jest złożonym procesem. Jednocześnie ocena tej zdolności w praktyce sprowadza się do badania, czy gmina będzie w stanie wygenerować nadwyżki finansowe, które mogłyby stanowić źródło spłaty potencjalnego zadłużenia. Stąd uważa się, że kluczowymi determinantami zdolności kredytowej są czynniki finansowe, stanowiące odzwierciedlenie ogólnej kondycji gospodarczej gminy, a ich odpowiednia analiza może stanowić wystarczające podstawy jej oceny. Dlatego też przy konstruowaniu syntetycznego miernika zdolności kredytowej gminy autor oparł się głównie na wyznacznikach sytuacji finansowej tych jednostek, wykorzystując wybrane metody wielowymiarowej analizy porównawczej, pozwalające na odpowiednią agregację wielu czynników w jednym wskaźniku.

Rezultaty przeprowadzonych przez autora badań zostały zaprezentowane w końcowych, empirycznych rozdziałach książki. Aby wprowadzić Czytelnika w zagadnienia oceny zdolności kredytowej gminy, pierwsza część książki została poświęcona kwestiom finansowania działalności gmin oraz sposobom oceny ryzyka kredytowego w finansowaniu sektora gminnego – przede wszystkim z punktu widzenia podmiotów dokonujących tej oceny, tj. banków i agencji ratingowych. Książka składa się z sześciu rozdziałów, z których pierwsze trzy mają charakter teoretyczny, rozdziały czwarty i piąty – metodologiczno-empiryczny, rozdział ostatni (szósty) – empiryczny.

Rozdział pierwszy został poświęcony prezentacji prawnych i finansowych podstaw działalności gmin w Polsce. Przedstawiono w nim zasadnicze kwestie dotyczące samorządu terytorialnego w Polsce i jego rozwoju. Najważniejszą jednak część rozdziału przeznaczono na zaprezentowanie gospodarki finansowej tych jednostek, ze szczególnym uwzględnieniem ich zadłużenia.

W rozdziałach drugim i trzecim opisano zagadnienia związane ze zdolnością kredytową. Rozdział drugi przedstawia definicje zdolności kredytowej jako elementu ryzyka kredytowego i procesu zarządzania nim. Zaprezentowano w nim przede wszystkim podstawy prawne funkcjonowania oraz metody stosowane do oceny zdolności kredytowej w dwóch najważniejszych grupach podmiotów badających ryzyko kredytowe, tj. w bankach i agencjach ratingowych. Z kolei rozdział trzeci poświęcono wyłącznie ocenie zdolności kredytowej jednostek samorządu terytorialnego, wskazując między innymi na jej determinanty. Co najistotniejsze, przedstawiono procedury oceny kredytowej samorządów stosowane przez opisane w poprzednim rozdziale podmioty – banki i agencje ratingowe.

Rozważania podjęte w rozdziale czwartym koncentrują się z kolei na wyborze najważniejszych dla oceny zdolności kredytowej determinant. Autor dokonał w nim pozastatystycznego i statystycznego doboru zmiennych opisujących. Pierwszy z nich sprowadzał się do merytorycznych rozważań na temat syndromów badanego zjawiska, w drugim zaś autor podjął próbę wskazania najistotniejszych determinant za pomocą odpowiednich narzędzi statystycznych. W szczególności dokonano replikacji ratingów kredytowych jednostek samorządu terytorialnego, nadanych przez najważniejsze agencje ratingowe, za pomocą metod dyskryminacyjnych. Badania te miały na celu wskazanie możliwości opisania tych ocen za pomocą zmiennych finansowych i jednocześnie wyłonienie z ich grona tych o kluczowym znaczeniu dla oceny zdolności kredytowej gminy.

W rozdziale piątym zaproponowano trzy warianty miernika zdolności kredytowej gminy. Do ich konstrukcji wykorzystano wskazane w rozdziale czwartym zmienne diagnostyczne. Dodatkowo przeprowadzono kolejne badania empiryczne, zmierzające do optymalizacji przypisanych zmiennym wag. Sam proces konstrukcji poprzedzono krótkim opisem zastosowanej metodologii.

W rozdziale szóstym zastosowano zaproponowane miary zdolności kredytowej gminy do oceny wszystkich gmin oraz miast na prawach powiatu w Polsce. Na wstępie scharakteryzowano badaną zbiorowość, a następnie przedstawiono wyniki badania dokonanego przy użyciu zaprojektowanych mierników. Wyznaczenie wartości poszczególnych mierników pozwoliło dokonać rankingów kredytowych wszystkich gmin w Polsce. W celu syntetycznej prezentacji wyników dla tak licznej populacji posłużono się mapami cieniowanymi, których analiza pozwoliła na dokonanie pewnych generalizacji na temat kształtowania się badanego zjawiska w przestrzeni. Z uwagi na fakt, iż zaproponowane zostały trzy miary zdolności kredytowej, koniecznym było przeanalizowanie zbieżności ocen dokonanych za ich pomocą. Na zakończenie rozdziału przedstawiono pokrótce gminy, które znalazły się w czołówce i na końcu rankingów, dokonanych za pomocą zaprojektowanych mierników, oraz sformułowano wnioski końcowe z przeprowadzonego badania.

Przygotowanie części teoretycznej książki wymagało przeprowadzenia studiów literaturowych – bibliografia objęła liczne pozycje zwarte i artykułowe, polsko- i  anglojęzyczne, oraz wiele materiałów źródłowych, podmiotów oceniających zdolność kredytową jednostek samorządu terytorialnego, a także podmiotów doradczych. Z kolei w części empirycznej podstawę obliczeń stanowiły dane Ministerstwa Finansów, a także agencji ratingowych. Do przeprowadzenia obliczeń wykorzystano arkusz kalkulacyjny Microsoft Excel wraz z jego dodatkami (Solver, Analysis ToolPak) oraz oprogramowanie statystyczne Statistica. Z kolei prezentacji graficznej wyników badań za pomocą map cieniowanych dokonano za pomocą pakietu statystyczno-graficznego Polska 2007 Pro, firmy Sagra Technology.

Niniejsze opracowanie jest efektem realizacji projektu promotorskiego pt.: Ocena zdolności kredytowej gminy na podstawie wielowymiarowej analizy porównawczej, finansowanego ze środków na naukę Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N113 051835, którego kierownikiem była prof. dr hab. Wiesława Przybylska-Kapuścińska. Projekt realizowany był w Katedrze Teorii Pieniądza i Polityki Pieniężnej Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Niniejszym autor chciałby podziękować Pani Profesor Wiesławie Przybylskiej- -Kapuścińskiej, bez której pomocy, wiary i życzliwości prowadzone przez autora badania nie zostałyby zrealizowane i opublikowane. Ponadto autor chciałby złożyć wyrazy podziękowania Pani Profesor Dorocie Korenik oraz Pani Profesor Małgorzacie Doman za cenne i życzliwe uwagi, dzięki którym niniejsza książka mogła stać się lepsza.

Współczesne finanse są złożoną konstrukcją, która podlega różnorodnym, dynamicznym przemianom. Źródła i kierunki zmian są wielorakie. Przesłanki wielu zjawisk i procesów wynikają z postępującej globalizacji, w tym finansowej, również i integracja europejska obejmuje sferę finansów. Ewolucji podlega funkcjonowanie systemu bankowego i innych instytucji finansowych, przedsiębiorstw i finansów publicznych. Zmiany dotyczą również mechanizmów rynków finansowych oraz ich znaczenia dla uczestników transakcji. Obserwacje dokonywane przez pryzmat największego od dziesięcioleci kryzysu gospodarczego są źródłem licznych kontrowersji oraz wskazują konieczność doskonalenia rozwiązań i form funkcjonowania systemu finansowego. Stąd poszukiwania tak nauki, jak i praktyki w tym zakresie. Ranga i aktualność zagadnień dotyczących bankowości, finansów publicznych, finansów przedsiębiorstw i instytucji ubezpieczeniowych oraz rynków finansowych stały się zasadniczymi przesłankami tematyki niniejszej monografii.

Treść książki podzielona została na trzy części. W ramach pierwszej przedstawiono kontrowersje wokół systemu bankowego oraz instytucji i instrumentów rynku finansowego. Część druga obejmuje zagadnienia z zakresu finansów publicznych. Z kolei trzecia dotyczy kontrowersji wokół finansów przedsiębiorstw.

Pierwszą część otwiera prezentacja rozbieżności terminologicznych w definiowaniu instytucji finansowych oraz kredytowych. Dokonane zostaje tutaj porównanie w ujęciu zarówno ekonomicznym, jak i prawnym. Dalsze rozważania dotyczą regulacji europejskiego rynku usług płatniczych i ich oddziaływania na system płatniczy w Polsce. W następnej kolejności podjęto problem ryzyka upadłości systemu finansowego na przykładzie instytucji too big to fail w sektorze bankowości inwestycyjnej. Zaprezentowano również problematykę rozwoju rynku obligacji nieskarbowych na przykładzie rynku Catalyst. Przedmiotem prezentacji i analiz uczyniono także zagadnienia dotyczące opcji. W szczególności przybliżono model wyceny opcji Blacka-Scholesa, odnosząc się zarówno do kwestii metodologicznych związanych z jego budową, jak i testów empirycznych sprawdzających w praktyce poprawność rozpatrywanego podejścia. Opisano również modyfikacje opcji barierowych ze wskazaniem ich wpływu na zarządzanie ryzykiem.

Punkt wyjścia części drugiej stanowi problem kontrowersji wokół wdrażania nowoczesnych instrumentów zarządzania publicznego. Przedmiotem dyskursu uczyniono między innymi takie kategorie jak budżet zadaniowy, wieloletnia prognoza finansowa oraz kontrola zarządcza. Następnie podjęto problematykę systemu emerytalnego, skoncentrowano się przy tym na wskazaniu skutków reformy emerytalnej wdrożonej w Polsce w 1999 roku z punktu widzenia publicznego oraz rynkowego systemu finansowego. W finansach publicznych szczególne miejsce zajmuje zagadnienie finansów samorządowych, stąd przedstawiono wiele kontrowersji dotyczących finansowania jednostek samorządu terytorialnego.

W szczególności rozwinięto problematykę zasad podziału dochodów pomiędzy państwo a samorząd terytorialny oraz poddano ocenie dochody jednostek samorządu terytorialnego, biorąc pod uwagę kryteria stałości, pewności i elastyczności. Następnie omówiono problem doboru mierników zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego. Szerzej podjęto również zagadnienie wyrównywania dochodów jednostek samorządu terytorialnego w aspekcie zasady federalizmu fiskalnego. W dalszej kolejności zaproponowano kierunki i metody racjonalizacji gospodarki finansowej gmin. Uwagę poświęcono również pomocy publicznej przyznawanej przez jednostki samorządu terytorialnego w Polsce na tle pomocy publicznej udzielanej w pozostałych krajach Unii Europejskiej. Część drugą zamyka omówienie opodatkowania dochodów z tytułu sprzedaży nieruchomości i praw majątkowych jako problemu podatnika oraz władzy fiskalnej.

Przedmiotem części trzeciej monografii są kontrowersje wokół finansów przedsiębiorstw. Tę część otwierają rozważania dotyczące współczesnych koncepcji 0celu przedsiębiorstwa w aspekcie implementacji zasad zrównoważonego rozwoju. Dalsze wywody dotyczą problematyki innowacyjności, w szczególności omówiono wykorzystanie innowacji finansowych w strategii finansowej przedsiębiorstwa oraz scharakteryzowano typy wdrażanych innowacji wraz z formami i źródłami ich finansowania w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw. Uwagę poświęcono również emisji akcji w aspekcie relacji inwestorskich i nadzoru korporacyjnego. Pozyskiwanie kapitału przez przedsiębiorstwa jest także rozwinięte we wskazaniu dylematów w zakresie polityki kredytowej przedsiębiorstwa.

W następnej kolejności zaprezentowano ujęcie modelowe struktury i kosztu kapitału przedsiębiorstwa w warunkach aplikacji instrumentów zarządzania ryzykiem. Pracę kończy identyfikacja czynników wpływających na przeprowadzenie procesu restrukturyzacji przedsiębiorstwa w obszarze finansowym. Wyniki studiów i analiz przedstawione w opracowaniu wskazują na wiele istotnych problemów praktycznych oraz teoretycznych, dotyczących funkcjonowania systemu finansowego, równocześnie mogą one stanowić inspirację do dyskusji oraz dalszych badań i poszukiwań. Biorąc pod uwagę istotność i aktualność podnoszonych zagadnień, książka adresowana jest nie tylko do środowiska akademickiego, ale także do praktyków.

Autorzy monografii reprezentują różne ośrodki akademickie zajmujące się problematyką finansową. Jest to opracowanie międzyuczelniane i ogólnopolskie. W pracach nad publikacją uczestniczyli zarówno doświadczeni, jak i młodzi pracownicy nauki. Dziękujemy przedstawicielom poszczególnych uczelni za włączenie się w inicjatywę Polskiego Stowarzyszenia Finansów i Bankowości. Szczególne słowa podziękowania kierujemy do Pani Profesor Małgorzaty Zaleskiej oraz Pana Profesora Marka Dylewskiego za podjęcie trudu recenzji.

Niniejsza publikacja zawiera wiadomości niezbędne do ustalania strategii i prowadzenia polityki finansowej w przedsiębiorstwie w warunkach gospodarki wolnorynkowej, w sposób umożliwiający maksymalizowanie efektywności ekonomicznej działalności i rozwój przyszłościowy firmy. W książce przedstawiono kompleksowo współczesny mechanizm zarządzania finansami w firmie, z uwzględnieniem doświadczeń´ rozwiniętych gospodarczo krajów w dostosowaniu do warunków systemu gospodarczego, jaki krystalizuje się w naszym kraju.

Na wstępie opracowania sformułowano podstawowe cele zarządzania finansami firmy oraz uwarunkowania zewnętrzne, z którymi trzeba liczyć´ się przy podejmowaniu decyzji finansowych i towarzyszącym im ryzykiem. W dalszej części przedstawiono problematykę zmiennej wartości pieniądza w czasie i jego ceny, która powinna stanowić jedno z ważnych kryteriów przy podejmowaniu racjonalnych decyzji finansowych. Następnie scharakteryzowano zasady i metody posługiwania się podstawowymi narzędziami sterowania w sposób świadomy finansami firmy, tj. analizy finansowej i planowania finansowego.

Istotną cześć´ opracowania stanowią wiadomości na temat alternatywnych źródeł pozyskiwania kapitałów firmy oraz metod kształtowania ich optymalnej struktury w sposób zapewniający zwiększenie zyskowności kapitałów własnych oraz racjonalizację kosztów finansowych i obciążeń´ podatkowych, przy jednoczesnym utrzymaniu na właściwym poziomie płynności finansowej.

W dalszej części opracowania scharakteryzowano zasady zarządzania majątkiem obrotowym (zasobami pieniężnymi, należnościami, zapasami). Kolejne dwa rozdziały dotyczą zasad i metod preliminowania rzeczowych inwestycji oraz kalkulacji opłacalności leasingu, stanowiącego jedną z form uzupełniania kapitałów firmy. Książkę zamyka rozdział poświecony podstawowym problemom występującym przy finansowaniu obrotów z partnerami zagranicznymi. Uzupełniają ją aneksy zawierające tablice pomocne przy obliczaniu kapitalizacji odsetek, ustalaniu aktualnej wartości przyszłej płatności (tj. przy dyskoncie) oraz określaniu wysokości ratalnych spłat kapitału.

Zamiarem autora było przystępne przedstawienie materiału z uwzględnieniem możliwości wykorzystania zawartych w książce wiadomości w praktycznej działalności, tj. w procesie zarządzania finansami w konkretnych przedsiębiorstwach. Spełnienie tego celu powinny ułatwić liczne przykłady, ilustrujące w liczbowym ujęciu zawarte w książce procedury działania.

Dzięki temu ksiązka może być wykorzystana nie tylko przez studentów pragnących zdobyć wiadomości niezbędne do podejmowania racjonalnych decyzji finansowych w przedsiębiorstwie; jest ona także przydatna dla praktyków sprawujących funkcje menedżerskie oraz dla pracowników współpracujących z przedsiębiorstwami instytucji finansowych, którzy pragną uzupełnić i uporządkować swoją wiedzę w tej ważnej dziedzinie. Może również  stanowić pomoc dla osób przygotowujących się do egzaminów warunkujących uzyskanie wysokiej rangi tytułów zawodowych, takich jak biegły rewident czy doradca podatkowy.

Niniejsze, dziewiąte wydanie ksiązki, w stosunku do poprzedniego zostało rozszerzone i zaktualizowane przy uwzględnieniu m.in. uwag zgłoszonych przez Czytelników, za które autor składa podziękowanie. Autor z wdzięcznością przyjmie dalsze ewentualne uwagi nadesłane na adres wydawnictwa.

Bardzo trudno jest obecnie wyobrazić sobie funkcjonowanie przedsiębiorstw jedynie na lokalnych rynkach. Postępująca globalizacja powoduje z jednej strony możliwość działania na międzynarodowych niszach rynkowych, a z drugiej strony same firmy zagraniczne „penetrują” różne obszary i starają się nawiązać walkę konkurencyjną z miejscowymi podmiotami. Zatem nawet jeżeli przedsiębiorstwo zakłada unikanie konfrontacji z globalnymi graczami, to nie oznacza wcale, że z nimi się nie spotka na „swoim tradycyjnym” rynku. Pojęcie „swojego rynku” w dobie globalizacji – już nie istnieje. Brak odpowiedniej strategii przyczynia się do pogorszenia się pozycji konkurencyjnej, w konsekwencji do spadku obrotów, zysków, a w końcowym etapie takie przedsiębiorstwa zagrożone są nawet upadłością. Co więcej firmy, które decydują się działać na rynkach lokalnych (z uwagi na konkurencję pozostałych, w tym zagranicznych podmiotów) powinny opracować stosowną strategię. Aby stworzyć taką strategię, menedżerowie muszą znać mechanizmy, zasady, uwarunkowania funkcjonowania poszczególnych rynków. Właściwe ich zrozumienie pozwoli sporządzić odpowiednią strategię. Istotnym rynkiem determinującym zachowania przedsiębiorstw jest rynek finansowy. Jest szereg definicji rynku finansowego, ale można przyjąć ogólne podejście, traktujące rynek finansowy jako całokształt powiązań między uczestnikami w zakresie gromadzenia i podziału środków pieniężnych (Nawrot 2007). Zasoby niematerialne (np. wiedza, informacja, kapitał intelektualny, style kierowania, zarządzania, zaufanie) w działalności przedsiębiorstw odgrywają coraz większą rolę. Strategie oparte na zasobach niematerialnych mają na celu doprowadzić nie tylko do wzrostu tychże zasobów, ale również do poprawy sytuacji materialnej. Dlatego podmioty gospodarcze bardzo często w pierwszej kolejności oceniane są na podstawie mierników materialnych – ilościowych. Zdobycie i pomnażanie środków pieniężnych okazać się może potwierdzeniem słusznie obranej przez menedżerów drogi postępowania. I tym należy uzasadnić konieczność poznania, zwłaszcza przez praktyków, rynku finansowego. Brak stosownej w tym zakresie wiedzy skutkuje negatywnym efektem. Tak stało się m.in. w przypadku opcji walutowych, które powszechnie były (zwłaszcza w latach 2008–2009) stosowane przez krajowych eksporterów. Szacuje się, że przedsiębiorstwa na opcjach walutowych „straciły” przynajmniej kilkanaście miliardów złotych (www.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80353,6245889.htm, dostęp 14.01.2011).

Dlatego poruszono genezę handlu zagranicznego, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów kształtowania się kursu walutowego. Przedstawiono rodzaje kursów i ich wpływ na opłacalność działań w handlu zagranicznym. Stosowny kurs walutowy sprzyja bowiem proeksportowej gospodarce. Rozwój gospodarki polskiej w dużej mierze zależy od dynamiki (w szczególności eksportu) obrotów handlowych. Zwrócono uwagę na odpowiednie programy wsparcia eksportu. Omówiono rolę tzw. walut kluczowych. Przedstawiono genezę ich powstania oraz ukazano typowe transakcje zawierane w tych walutach.

Dużym problemem nie tylko dla przedsiębiorców, ale także dla gospodarki (w ujęciu makro) są kryzysy walutowe. Powodują one wiele niekorzystnych zjawisk, w tym zazwyczaj spadek PKB, wzrost inflacji, bezrobocie, pogorszenie terms of trade, spadek płac realnych, zasobów dewizowych. Działanie na rynku, w którym powstał kryzys walutowy jest bardzo trudne, dlatego menedżerowie powinni być świadomi skutków  kryzysu oraz poznać symptomy jego pojawienia, wówczas odpowiednio wcześniej będą w stanie przedsięwziąć odpowiednie kroki zaradcze. Ważne miejsce w poruszanej problematyce zajmują bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Inwestycje zagraniczne (przede wszystkim green field investment) przyczyniają się do wzrostu koniunktury gospodarczej. Opisano wpływ ochrony dóbr intelektualnych na poziom inwestycji. Podkreślono znaczenie Międzynarodowej Korporacji Finansowej. Organizacja ta ma istotny udział w programach wsparcia inwestycji, zwłaszcza w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo. Praktyki kartelowe są powszechnie potępiane, ze względu na ograniczenie wolności gospodarczej i wywoływanie negatywnych skutków dla klientów. Dlatego omówiono praktyki kartelowe wraz z ich wpływem na dynamikę inwestycji zagranicznych. Dzięki współdziałaniu z międzynarodowymi koncernami, przedsiębiorstwa lokalne są w stanie zdobyć większe umiejętności, a następnie skutecznie konkurować z pozostałymi podmiotami. Taki scenariusz wystąpił w Hongkongu, gdzie początkowo dominowały zagraniczne jednostki, miejscowe firmy pełniły jedynie rolę podwykonawców. Po upływie kilku lat kooperacji, to miejscowe przedsiębiorstwa zdominowały rynek usług budowlanych. Giełdy towarowe mają ważny wpływ na funkcjonowanie przedsiębiorstw, zwłaszcza przedsiębiorstw produkcyjnych. Są miejscem, gdzie silny strumień popytu natrafi a na strumień podaży. W ten sposób przedsiębiorstwa mogą zaspokoić swoje potrzeby popytowe (bez zbytniej konieczności spekulowania).

Przedstawiono specyfikę i genezę powstania najważniejszych giełd w poszczególnych regionach świata. Powyższe tematy są omawiane w kontekście postępującej globalizacji. Wyodrębniono szereg procesów globalizacji mających znaczenie w działalności przedsiębiorstw, zwłaszcza dotyczących zadłużenia, emigracji oraz zmian instytucjonalnych na rynkach finansowych.