Finanse – poradniki

Jan Krzysztof Solarz w książce pt. „Nanofinanse. Codzienność zmienia świat” przedstawił nieco inne spojrzenie na dziedzinę jaką są finanse. Otóż ujął on spojrzenie jednostki – człowieka – na różne systemy finansowe oraz jego uczestnictwo w ogólnym finansowym rynku, który jak wiemy, jest dosyć złożony.
Oprócz tego, poruszone tam zostały inne zagadnienia pochodzące z dziedziny finansów, które nieustannie mają wpływ na życie i funkcjonowanie człowieka. Czytaj więcej… »

Finanse to szeroko pojmowany temat, którego odzwierciedlenie znaleźć można w różnego rodzaju książkach, poradnikach i podręcznikach. Przykładem takiej książki jest dzieło Urszuli Soroki- Banaszczak pt. „Rynki finansowe. Organizacja, instytucje, uczestnicy”.
Jak sam tytuł na to wskazuje, w książce tej można znaleźć wszelkie informacje dotyczące specyfiki i funkcjonowania rynków finansowych. Oprócz tego, znaleźć w niej można informacje dotyczące ogólnej istoty, instytucji finansowych i przede wszystkich zachowania uczestników rynku finansowego. Czytaj więcej… »

Finanse to dziedzina, na której temat nasza wiedza właściwie nigdy nie zostanie w stu procentach zaspokojona. Jednakże poprzez czytanie różnego rodzaju książek, można poznawać różnorakie ujęcia finansów, jakie spotyka się w życiu codziennym czy w funkcjonowaniu określonych placówek. Jedną z takich opcji jest książka autorstwa Edyty Dudy- Piechaczek, nosząca tytuł „Analiza i planowanie finansowe”. Czytaj więcej… »

W finansowaniu działalności przedsiębiorstw trudności ekonomiczno-finansowe należą do priorytetowych problemów, z którymi borykają się przedsiębiorstwa na każdym etapie swojego rozwoju. W polskich realiach gospodarczych wiąże się to zarówno z problematyką podejmowania decyzji przez właścicieli przedsiębiorstw w zakresie doboru źródeł finansowania, jak i podlega rozważeniu zasadności finansowania przedsiębiorstw przez podmioty zewnętrzne, głównie przez banki komercyjne. Kredyty bankowe są jednym z zewnętrznych źródeł finansowania działalności przedsiębiorstw. Podejmowane przez banki decyzje kredytowe wymagają wnikliwej oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa. Wiedza uzyskana z przeprowadzonej analizy i oceny powinna pozwalać na uzyskanie informacji o powstaniu ewentualnego zagrożenia w kontynuacji działania przedsiębiorstwa, a w praktyce wskazuje na trudności w spłacie zaciągniętych kredytów.

Ocena zdolności kredytowej przedsiębiorstw prowadzona jest głównie przy zastosowaniu pojedynczych wskaźników ekonomicznych. Umożliwiają one uzyskanie informacji o badanym przedsiębiorstwie w podziale na sfery jego działalności, co wymaga dość dużego nakładu pracy oraz umiejętności w interpretacji wyniku. Dlatego w dążeniu do uproszczenia tej oceny założyć można, że banki mogą posłużyć się zagregowanym miernikiem, określanym jako system wczesnego ostrzegania.

Książka Finansowanie działalności przedsiębiorstw ze źródeł bankowych. Zastosowanie systemu wczesnego ostrzegania ZH w ocenie zdolności kredytowej jest rezultatem pracy zespołu badawczego nad projektem Zastosowanie systemu wczesnego ostrzegania do identyfikacji trudności ekonomiczno-finansowych przedsiębiorstw, zrealizowanym w Zakładzie Finansów i Bankowości Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach. Zespół badawczy, w składzie mgr Szymon Jędrasek oraz mgr inż. Jakub Szyguła, pod kierownictwem dr Anity Szyguły rozważył możliwość zastosowania systemu wczesnego ostrzegania ZH jako narzędzia wykorzystywanego w polityce kredytowej banku do oceny ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw. Przyjęto, że badania mogą być przeprowadzone na próbie wygenerowanej przez Bank X oraz Bank Y spośród przedsiębiorstw korzystających z ich usług kredytowych. Próba badawcza składa się z trzech grup przedsiębiorstw. Pierwsza grupa to 2 przedsiębiorstwa, które według Banku X mają problemy ze spłatą zaciągniętego kredytu i 3 przedsiębiorstwa prawidłowo spłacające kredyt. Drugą grupę próby badawczej stanowią 2 przedsiębiorstwa, które mają problemy w spłacie kredytu w Banku Y i 1 przedsiębiorstwo prawidłowo spłacające kredyt. Natomiast do trzeciej grupy próby badawczej zaliczono 5 przedsiębiorstw (tzw. potencjalni kredytobiorcy), wytypowanych przez Biuro Rachunkowe Z, gdzie 1 przedsiębiorstwo określone zostało przez Biuro jako przedsiębiorstwo o złej sytuacji finansowej, a 4 przedsiębiorstwa Biuro zaliczyło do przedsiębiorstw o dobrej sytuacji finansowej.

Celem książki jest próba odpowiedzi na następujące pytania, które ilustrują podstawową problematykę badawczą:

1) Jakie istnieją możliwości finansowania działalności przedsiębiorstw?

2) Jaka jest skala korzystania polskich przedsiębiorstw z kredytów i pożyczek w latach 2006–2009?

3) Na czym opierają się powiązania komunikacyjne między bankiem a przedsiębiorstwem w ocenie zdolności kredytowej?

4) W jaki sposób analiza finansowa wpisana jest w kulturę gospodarki kredytowej banku?

5) Jakie są metody analityczne oceny finansowej przedsiębiorstwa oraz na czym polega tworzenie wskaźników ekonomicznych?

6) Co to są systemy wczesnego ostrzegania i jaka jest ich istota?

7) Jaką pojemność informacyjną zawiera system wczesnego ostrzegania ZH?

Czy system wczesnego ostrzegania ZH może być wykorzystany przez bank w ocenie zdolności kredytowej przedsiębiorstw?

9) Jakie wewnętrzne narzędzia oceny zdolności kredytowej wykorzystywane są przez Bank X oraz Bank Y?

10) Czy w Banku X oraz w Banku Y istnieją wewnętrzne systemy oceny kredytowej? Jaka jest ich koncepcja? Jakie są elementy tych systemów?

11) Jaka jest współzależność pomiędzy wskaźnikami ekonomicznymi wykorzystywanymi przez banki a wskaźnikami ekonomicznymi w wykorzystywanym do analizy systemie wczesnego ostrzegania ZH?

12) W jaki sposób Bank X oraz Bank Y oceniły zdolność kredytową przedsiębiorstw zaliczonych do próby badawczej?

13) Jaka jest wartość funkcji dyskryminacyjnej ZH dla próby badawczej wygenerowanej przez Bank X oraz Bank Y?

14) Czy wyniki oceny zdolności kredytowej uzyskane przez Bank X oraz Bank Y i wyniki oceny za pomocą funkcji dyskryminacyjnej są zbieżne?

15) Czy system wczesnego ostrzegania ZH spełnia swoje zadanie w przypadku oceny zdolności kredytowej przez Bank X oraz Bank Y?

16) Jaką wartość poznawczą dla banku ma zastosowanie do oceny kredytowej przedsiębiorstwa jedynie funkcji dyskryminacyjnej ZH w przypadku analizy próby badawczej zaliczonej do grupy „potencjalni kredytobiorcy”?

Problematyka badawcza umożliwia uzyskanie zarówno teoretycznych, jak i praktycznych rezultatów badań. W ramach przeprowadzonych badań teoretycznym rezultatem jest poznanie możliwości wykorzystania proponowanego systemu wczesnego ostrzegania do identyfikacji trudności ekonomiczno-finansowych przedsiębiorstw. Natomiast badania praktyczne pozwalają wykazać, że system wczesnego ostrzegania ZH bez wprowadzania modyfikacji może być wykorzystywany przez Bank X oraz Bank Y do identyfikacji trudności ekonomiczno- finansowych przedsiębiorstw i jako syntetyczne narzędzie analityczne znajduje zastosowanie w ocenie zdolności kredytowej. Książka składa się z czterech rozdziałów.

W rozdziale 1 zostały omówione rodzaje źródeł finansowania działalności przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem kredytowania. Podjęto tu próbę przedstawienia podstawowych czynników i uwarunkowań podejmowania decyzji przedsiębiorstw w zakresie wyboru źródeł finansowania na różnych etapach rozwoju przedsiębiorstwa oraz scharakteryzowano kredyty i pożyczki jako jedno z podstawowych źródeł finansowania polskich przedsiębiorstw.

Rozdział 2 zawiera teoretyczne rozważania na temat oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa przez bank. Ta część książki w głównej mierze ukierunkowana jest na wyjaśnienie zasad i sposobów przepływu informacji finansowej między przedsiębiorstwem a bankiem, omówienie kultury gospodarki kredytowej banku, zaprezentowanie metod analitycznych oceny finansowej przedsiębiorstwa przy wykorzystaniu wskaźników ekonomicznych. Wyjaśniono również podstawowe cechy analizy dyskryminacyjnej, przedstawiono istotę i pojemność informacyjną systemu wczesnego ostrzegania ZH i podjęto próbę określenia możliwości jego wykorzystania w ocenie zdolności kredytowej przedsiębiorstwa.

W rozdziale 3 scharakteryzowano cele i funkcje systemu oceny zdolności kredytowej, stosowanego w praktyce przez Bank X oraz Bank Y. Przedstawiono elementy składowe tego systemu oraz zaprezentowano jego koncepcję jako analityczno- decyzyjnego narzędzia oceny zdolności kredytowej, zwracając uwagę na wewnątrzbankowe zasady interpretacji przeprowadzanych ocen przed udzieleniem kredytu, bądź na identyfikację trudności finansowych przedsiębiorstw w trakcie realizacji umowy kredytowej.

W rozdziale 4 natomiast scharakteryzowano dobór próby badawczej przedsiębiorstw,  przedstawiono wyniki oceny zdolności kredytowej dokonanej przez Bank X oraz Bank Y,  a także wyznaczono wartość funkcji dyskryminacyjnej ZH dla próby badawczej, oszacowano zbieżności wyliczeń i dokonano interpretacji danych i wyników. Dodatkowo, za pomocą funkcji dyskryminacyjnej ZH, poddano ocenie przedsiębiorstwa, które stanowią próbę badawczą zaliczoną do grupy „potencjalni kredytobiorcy”.

Książkę zamyka podsumowanie przeprowadzonej analizy oraz diagnoza, czy faktycznie zastosowanie systemu wczesnego ostrzegania ZH jako syntetycznego narzędzia oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstw w Banku X oraz w Banku Y jest uzasadnione.

Ze względu na teoretyczne oraz praktyczne ujęcie problematyki badawczej książkę można traktować jako pomoc dydaktyczną przeznaczoną dla studentów kierunków ekonomicznych, szczególnie tych, którzy w toku studiów pragną zapoznać się z podstawowymi zasadami kredytowania przez banki działalności gospodarczej przedsiębiorstw. Dla praktyków bankowych natomiast rozważania teoretyczne poparte wynikami badań empirycznych mogą stanowić źródło poznania istoty systemu wczesnego ostrzegania ZH i rozpatrzenie możliwości jego ewentualnego zastosowania w wewnątrzbankowych systemach oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstw.

To jest książka o mikroekonometrii we współczesnych finansach przedsiębiorstw. Mówimy tu nie o pojedynczej firmie, lecz o grupie (próbie) firm. Książka opisuje treści, które w literaturze angielskojęzycznej są określane jako empirical corporate finance lub applied corporate finance. Te treści to wyniki badań z zakresu finansów przedsiębiorstw – wykonywanych przy użyciu metod ilościowych, w szczególności metod ekonometrycznych. Prace z zakresu empirycznych finansów przedsiębiorstw są coraz ważniejsze dla rozwoju nauki finansów. Kluczem do rozwoju tych badań są bazy danych indywidualnych (mikrodanych) o dużych grupach firm. Takie bazy są coraz lepiej konstruowane i coraz szerzej dostępne.

Z punktu widzenia metod książka traktuje o mikroekonometrii finansowej. Mikroekonometria zajmuje się opisem zależności wynikających z analizy mikrodanych, to znaczy pojedynczych informacji o uczestnikach życia gospodarczego: o konsumentach, inwestorach, firmach itd. Tutaj wskazujemy sytuacje decyzyjne i opisowe, które:

− należą do obszaru finansów przedsiębiorstw,

− z punktu widzenia stosowanych metod należą do ekonometrii opartej na zbiorach danych przekrojowych lub danych panelowych, czyli do mikroekonometrii.

Zatem – zajmujemy się metodami mikroekonometrii w zastosowaniu do finansów. Z tego wynika nazwa „mikroekonometria finansowa”. Podkreślamy, że mikroekonometria finansowa nie zajmuje się pojedynczymi zachowaniami uczestników rynku, czyli „mikroskalą”. Raczej ustala statystyczne reguły tych zachowań i odnosi je do weryfikacji hipotez stawianych w ekonomii i w finansach.

Kluczem dla ustalenia tej tematyki badawczej z dziedziny finansów są finansowe zastosowania, a nie techniki ekonometryczne. Będziemy zajmować się głównie finansami, nadzorem korporacyjnym, rachunkowością, a nie ekonometrią. Tematy metodyczne dominują tylko w jednym rozdziale książki. Metody, jakie ekonometria, a właściwie statystyka, wykształciły dla modeli opartych na mikrodanych, wyraźnie różnią się od metod głównego, szeregowo-czasowego nurtu ekonometrii. Różnią się one szczególnie wtedy, gdy przedmiotem modelowania są zmienne jakościowe lub ograniczone. Swego rodzaju nobilitację metody te przeżyły w roku 2000, kiedy to mikroekonometrycy James Heckman oraz Daniel McFadden otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii.

Duża część współczesnej nauki finansów opiera się na korzystaniu z metod statystyczno-ekonometrycznych. Nie zawsze jest to wyraźnie podkreślane, ale wiodące badania finansowe nie mogą się dziś obejść bez statystyczno-ekonometrycznych narzędzi. Empiryczne dowody rozmaitych hipotez w zakresie finansów przedsiębiorstw, zarządzania finansowego czy nadzoru właścicielskiego wymagają użycia metod ekonometrycznych. Ściśle rzecz ujmując, są to właśnie metody mikroekonometryczne, albowiem opierają się na mikrodanych. Colin Cameron i Pravin Trivedi w podręczniku Microeconometrics (2005) określają analizę mikroekonometryczną jako „analizę indywidualnych danych dotyczących ekonomicznego zachowania się jednostek lub firm. (…) Metody regresji stosuje się w tym przypadku do danych przekrojowych lub panelowych”.

Tematy poruszone w książce tworzą pewien wybrany zbiór problemów, z jakimi spotykają się badacze w dziedzinie empirycznych finansów firm. Koncentrują się na takich tematach, jak niewydolność finansowa firmy, wpływ nadzoru właścicielskiego na wyniki firm, zwrot na inwestycji w akcje pierwszej emisji, stopy zwrotu a wartości fundamentalne, rating obligacji a klasa firm ubezpieczających, porównawcza wycena firmy w kontekście warunków branżowych/rynkowych i wiele innych.

Ostatnie 20–30 lat doprowadziły do uświadomienia roli metod mikroekonometrii w finansach. Powstałe w tym okresie publikacje pokazały wyraźny związek pomiędzy potrzebami teorii finansów a możliwościami, jakie oferują narzędzia ekonometryczne. Tego rodzaju mariaż metod ilościowych z finansami doprowadził do rozwoju współczesną naukę finansów. Wprawdzie główne prace noblistów McFaddena i Heckmana nie dotyczą bezpośrednio zastosowań finansowych, to jednak ta nagroda uznaje mikroekonometrię za ważny zbiór metod analizy w ekonomii. Stosuje się je w finansach od dawna. Książka rekapituluje osiągnięcia finansowych zastosowań mikroekonometrii. Akcentuje treści mikro ekonometryczne, przybliża także treści empirycznych finansów przedsiębiorstw, ważnego obszaru wiedzy o finansach przedsiębiorstwa.

Mikroekonometria finansowa jest częścią ekonometrii finansowej. W ujęciu klasycznym – ekonometria finansowa to część finansów, która usiłuje podpowiadać racjonalne decyzje na podstawie analizy finansowych szeregów czasowych. Teraz dodaje się: „także na podstawie analizy finansowych danych przekrojowych”. Sprawami modeli ekonometrycznych opartych na danych przekrojowych zajmowano się w finansach od dawna – nawet wcześniej, niż powstały główne prace z zakresu finansowej ekonometrii szeregów czasowych. Popularność tych badań, chociaż nadal mniejsza niż badań dla finansowych szeregów czasowych, jest rosnąca, przede wszystkim z powodu coraz lepszej dostępności finansowych mikrodanych.

Głównym powodem napisania tej książki są moje zainteresowania naukowe, od teorii ekonometrii, poprzez ekonometrię stosowaną, w szczególności mikroekonometrię – do finansów: analizy fundamentalnej, analizy finansowej przedsiębiorstwa, bankowości, a także do tematyki nadzoru właścicielskiego. Od wielu lat prowadzę badania z zakresu zastosowania metod mikroekonometrii w finansach. Książka jest rekapitulacją tych badań. Przedstawia moje poglądy na temat możliwości wykorzystania metod mikroekonometrii we współczesnych badaniach finansowych.

Wskazując na finansowe zastosowania mikroekonometrii – monografia jest przykładem użyteczności technik ekonometrycznych do rozwiązywania praktycznych i naukowych problemów w finansach. Wyrażam nadzieję, że specjaliści z obu dziedzin, to jest z ekonometrii oraz z finansów docenią treści zawarte w książce. Tego rodzaju mariaż dwóch obszarów jest dzisiaj coraz częstszy. Książka Mikroekonometria finansowa jest przeznaczona dla:

− naukowców i praktyków wykorzystujących metody statystyczno-ekonometryczne w swojej pracy zawodowej,

− specjalistów, którzy w praktyce zawodowej korzystają z mikrodanych,

− naukowców i praktyków zajmujących się finansami przedsiębiorstw oraz rynkiem kapitałowym,

− studentów uczelni ekonomicznych.

Treść książki jest następująca:

Rozdział pierwszy przedstawia obszar empirycznych finansów przedsiębiorstw

– w nawiązaniu do teorii finansów przedsiębiorstw. Rozdział drugi opisuje modele mikroekonometrii finansowej z punktu widzenia metody, z dużym naciskiem na ilustrujące przykłady z literatury naukowej. Rozdział trzeci przedstawia modele mikroekonometrii związane z tematyką ładu korporacyjnego, szczególnie modele indeksu nadzoru właścicielskiego. W rozdziale czwartym omawiane są modele upadłości firm oraz modele zagrożenia finansowego. Rozdział piąty poświęcony jest mikroekonometrii finansowej w rachunkowości, szczególnie w zastosowaniu do modelowania ujawnień w sprawozdaniach finansowych. Rozdział szósty przedstawia wybór tematów pokazujących inne kierunki badań w mikroekonometrii finansowej.

Stan zaawansowania prac nad reformą finansów publicznych określaną jako budżet zadaniowy w podsektorze rządowym pozwala stwierdzić, że wykorzystanie w planowaniu budżetowym elementów pomiaru efektów może być możliwe w ciągu najbliższych kilku lat. Doświadczenia ostatnich dwudziestu lat wskazują, że niektóre jednostki samorządu terytorialnego chcą aktywnie wpływać na poziom wydatków budżetowych także przy wykorzystaniu pomiaru efektów.
Przedmiotem niniejszej pracy są zagadnienia dotyczące wykorzystania ewaluacji w planowaniu wydatków publicznych na zadania oświatowe.
Zadania publiczne, szczególnie tak istotne zadanie, jakim jest oświata, nie mogą być planowane i oceniane jedynie przez pryzmat środków finansowych przekazywanych na ich realizację. Niezbędne jest także planowanie i ocena parametrów jakościowych związanych z realizacją zadania. Dorobek światowej literatury wskazuje wyraźnie na intensywny rozwój nowoczesnych metod planowania budżetowego, poszerzonego o tzw. część planowania efektów z wydatków publicznych.
Od chwili gdy polskie podmioty rozpoczęły wykorzystywać środki z programów operacyjnych Unii Europejskiej, a zatem szczególnego rodzaju środki publiczne, rozpoczęto proces dokonywania pomiaru zadań finansowanych w ten sposób. Wykorzystywana jest zatem informacja o rezultatach osiągniętych dzięki wykorzystaniu środków publicznych.
Elementy oceny, dokonywanej w większości wypadku ex post, znaleźć można w działaniach podejmowanych np. przez Najwyższą Izbę Kontroli. Brak jest jednak rozwiązań systemowych stosowanych we wszystkich jednostkach realizujących zadania publiczne. Niedostatek w zakresie szacowania rezultatów działań podejmowanych przez podmioty sektora finansów publicznych widoczny jest jednocześnie w procesie planowania budżetowego. Obecnie wyznacznikami nakładów przekazywanych na realizacje określonych zadań publicznych i społecznych są przede wszystkim: wysokość nakładów ustalonych w oparciu o dane z lat poprzednich oraz tzw. limity wydatków, stanowiące górne ograniczenie wydatków ponoszonych na dany cel. De facto nie istnieje obecnie, w większości przypadków, mechanizm pozwalający na połączenie nakładów finansowych z planowanymi rezultatami realizacji zadania, co sprawia, że znaczna część tych zadań realizowana jest w oderwaniu od celów, jakie mają być osiągnięte – a zatem może wystąpić sytuacja, w której zadanie realizowane jest pomimo tego, że rezultaty będą znikome.
Autor definiuje ewaluację jako systematyczne i okresowe badanie procesu realizacji zadań publicznych pod względem skuteczności osiągnięcia celu, a także efektywności wykorzystania środków finansowych, służące przede wszystkim wyznaczaniu dostosowywania sposobu realizacji zadań do rzeczywistości społeczno – gospodarczej oraz planowaniu realizacji podobnych zadań w okresach  przyszłych. W ten sposób zdefiniowana ewaluacja wykazuje zasadniczą cechę, tj. wykorzystanie w planowaniu, zarówno bieżącym – dostosowywanie realizacji zadania, jak i w dłuższym okresie, tj. definiowanie celów na przyszłość oraz planowanie przyszłej alokacji środków.
W pracy zawarto koncepcję wykorzystania badań ewaluacyjnych w planowaniu wydatków publicznych na zadania oświatowe, dzięki której dostarczana będzie informacja o efektywności wykorzystania funduszy publicznych przeznaczonych na zadania oświatowe oraz o skuteczności realizacji tych zadań. Osiągnięcie celu głównego pracy wymagało realizacji kilku celów szczegółowych, a mianowicie:
• omówienie kluczowych aspektów mechanizmów finansowania zadań oświatowych, z uwzględnieniem zarządczych metod dystrybucji środków,
• przedstawienie tradycyjnych i nowoczesnych metod planowania budżetowego i zakresu informacji w nich wykorzystywanych,
• dokonanie typologii ewaluacji oraz przedstawienie celów i metod jej wykorzystania w planowaniu zadań publicznych, • przegląd doświadczeń zagranicznych w zakresie wykorzystania ewaluacji w planowaniu zadań publicznych,
• analiza i ocena doświadczeń polskiego podsektora samorządowego i rządowego w zakresie wykorzystania ewaluacji, szczególnie w aspekcie badania skuteczności realizacji zadań i efektywności wykorzystania funduszy publicznych w procesie planowania wydatków oświatowych.
Realizacja założonego celu badawczego wymagała podziału pracy na cztery rozdziały.
W rozdziale pierwszym wskazano na istotną rolę realizacji zadań publicznych,
szczególnie zadań oświatowych, oraz rolę planowania budżetowego ściśle powiązaną z realizacją zadań publicznych. Wskazano także, że zadania publiczne, w szczególności tak istotne zadanie, jakim jest oświata, nie mogą być planowane i oceniane jedynie przez pryzmat środków finansowych przekazywanych na ich realizację. Niezbędne jest także planowanie i ocena parametrów jakościowych związanych z realizacją zadania.
W rozdziale drugim wskazano miejsce ewaluacji, jako pomiaru efektów osiągniętych ze środków publicznych, w procesie planowania budżetowego. Ewaluacja ex ante ma miejsce tylko na etapie planowania możliwych do osiągnięcia rezultatów. Inaczej będzie w przypadku ewaluacji ex post – służyć ona może zarówno konfrontacji planów realizacji zadań publicznych (ich założonych rezultatów) oraz osiągniętych rezultatów, a także ocenie efektywności wykorzystania środków. Wyniki ewaluacji ex post powinny przede wszystkim wpływać na alokację zasobów pomiędzy zadania, a więc być wykorzystywane na etapie planowania wydatków budżetowych.
W rozdziale trzecim dokonano oceny rozwiązań zagranicznych w zakresie wykorzystania ewaluacji. Wskazano, iż ewaluacja w planowaniu wydatków publicznych wykorzystana może zostać do trzech celów: po pierwsze, jest to wstępne zaplanowanie wysokości wydatków publicznych, w sytuacji gdy zadanie publiczne będzie realizowane po raz pierwszy. Po drugie ewaluacja wykorzystana może zostać do wskazania konieczności redukcji lub zwiększenia wydatków związanych z realizacją określonego zadania. Po trzecie, ewaluacja może mieć istotne znaczenie w określeniu konstrukcji algorytmu podziału wydatków pomiędzy beneficjentów. Dokonano także analizy wykorzystania ewaluacji w polskim podsektorze rządowym i podsektorze samorządowym.
W rozdziale czwartym przeprowadzono ewaluację zadań oświatowych w zakresie szkół podstawowych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego metodą matrycy logicznej, przy założeniu, iż z punktu widzenia skuteczności funkcjonowania szkół podstawowych najistotniejszy jest miernik rezultatu – wynik sprawdzianu szóstoklasisty. Poświęcony on jest także zastosowaniu ewaluacji wydatków publicznych w zakresie zadań oświatowych w planowaniu budżetowym.
Wskazano, iż wykorzystanie ewaluacji wymaga dokonania zmian procedury budżetowej w zakresie horyzontu planistycznego, w zakresie organizacji planowania rocznego oraz dokonywania zmian w budżecie.
Pracę zakończono zdefiniowaniem podzadań, celów i mierników w zakresie oświaty oraz wskazaniem potencjalnego oddziaływania mierników produktu i rezultatu na poziom wydatków oświatowych jednostek samorządu terytorialnego.

Niezależnie od zawirowań na rynkach finansowych, proces globalizacji gospodarki światowej postępuje niezwykle szybko. Trzeba jednak podkreślić, że nie wydaje się, aby mógł on zostać kiedykolwiek w pełni zakończony. Znaczne różnice w poziomie rozwoju między regionami i krajami, a także dziedzictwo kulturowe, układ sił politycznych, stopień zaawansowania w rozwoju demokracji i szereg czynników lokalnych, utrudniają znoszenie barier w swobodnym kształtowaniu stosunków gospodarczych, opartych na zasadzie wzajemnych korzyści zainteresowanych stron. Bariery te wynikają bezpośrednio z istnienia szeregu kręgów kulturowych o specyficznej tożsamości, historii i tradycji, takich jak: europejski, amerykański, latynoski, prawosławny, islamski, indyjski, chiński, japoński i afrykański. Różnice między tymi cywilizacjami są tak znaczne, że powstanie czegoś w rodzaju jednej, globalnej cywilizacji, trudno byłoby sobie wyobrazić nawet w epoce tak wysokiego poziomu technologii tworzenia i przesyłania informacji, jak to ma miejsce obecnie.
Drugą barierą w pełnym wykorzystaniu „globalnej niewidzialnej ręki rynku”  w podnoszeniu produktywności wszystkich części naszej planety, a nie tylko wybranych jej elementów, jest dezorientacja towarzysząca procesom stopniowego powiększania wspólnej gospodarczej sceny świata. Wiele nowych problemów z tym związanych nie zawsze jest możliwych do rozwiązania przy uwzględnieniu zasady wzajemnych korzyści zainteresowanych stron, których one dotyczą. Wynika to niekoniecznie ze złej woli kogokolwiek, chociaż takie przypadki także mają miejsce. Znacznie trudniejszym problemem o fundamentalnym znaczeniu jest niepewność co do możliwości rozpoznania ryzyka finansowego uczestników gry rynkowej na różnych poziomach: globalnym, regionalnym, krajowym, pojedynczej firmy, zespołu czy nawet pracownika. Złożoność globalnej gospodarki polega właśnie na tym, że spośród licznych dostępnych informacji, które mogłyby być brane pod uwagę w podjęciu właściwej decyzji w danym przypadku, tylko nieliczne rzeczywiście mogą w tym pomóc. Wygrywają ci, którzy potrafią je zidentyfikować.
Problem jest istotny tym bardziej, że – jak często podkreśla Bill Gates – świat zalewa fala informacji, ale tylko niektóre zwiększają naszą wiedzę. Coraz trudniejsze staje się odróżnienie tych ostatnich od pozostałych. W przypadku dociekań naukowych podstawą takiego rozróżnienia jest związek przyczynowo-skutkowy pozwalający na zrozumienie mechanizmów rządzących badanymi zjawiskami. Jest to podstawowy cel nauki: wyjaśnić „Dlaczego” one się zdarzyły, a następnie odpowiadając na pytanie „Jak”, próbować rozwiązać problem, o który chodzi.
W warunkach globalnej konkurencji nic nie jest już pewne w długim okresie, również pozycja przedsiębiorstwa czy indywidualnych osób. Jak nigdy przedtem, każdy musi indywidualnie odpowiadać na pytanie: jak przetrwać w środowisku, w którym stale istnieje zagrożenie, że dzisiaj, pojutrze lub za jakiś czas, ktoś inny będzie robił to samo co my, ale lepiej i taniej. Oczywiście nie chodzi tu o przetrwanie w rozumieniu „przeżycia”, lecz o pozostanie przynajmniej na tym poziomie, do którego przywykliśmy w warunkach naszych rosnących wymagań co do akceptowalnego poziomu życia. Wynika z tego, że mechanizm globalnej konkurencji dociera także do pojedynczych osób, którym dążenie do sprostania stale rosnącym wymaganiom stawianym przez pracodawcę, nierzadko przesłania możliwość pełnego życia i rozumienia zmieniającego się świata.
Jest to główne źródło globalnej niepewności, związane z podejmowaniem decyzji wychodzących bezpośrednio lub pośrednio poza wymiar lokalny, a także  nas, statystycznych mieszkańców ziemi występujących w roli inwestorów, finansistów, konsumentów, pracobiorców, pracodawców, biznesmenów, analityków finansowych, graczy giełdowych, polityków, osób zaangażowanych w działalność społeczną, itp. My także uczestniczymy w globalnej niepewności. Nie jesteśmy pewni, kto bierze odpowiedzialność za procesy, które, jak się wydaje, znajdują się poza zasięgiem człowieka. Nierzadko nie zauważamy części tej odpowiedzialności spoczywającej na nas, gdyż nie rozumiemy procesów, które zachodzą tak szybko – lub nie chcemy rozumieć – szukając bardziej usprawiedliwień aniżeli wyjaśnienia trudnych problemów. Najnowszym przykładem tego zjawiska są dyskusje związane z poszukiwaniem winnych ostatniego kryzysu 2008–2009, które nieprzerwanie trwają.
Zagubienie człowieka, o którym mowa, dotyczyć może w różnym stopniu trzech podstawowych sfer jego aktywności: gospodarczej/finansowej, społecznej oraz osobistej. Ponieważ sfera gospodarcza dotyczy zdobywania środków na zaspokojenie podstawowych i pozostałych potrzeb człowieka decydujących o jego przetrwaniu, zdominowała ona dwa pozostałe wymiary ludzkiego życia, wyznaczając im drugoplanową rolę. Oznacza to, że moralne wartości, które stanowią duchową podstawę człowieczeństwa, wpływając na jego zachowanie we wszystkich sferach życia, uległy zagłuszeniu przez dominację wartości materialnych.
Problem polega na tym, że asymetria siły stron rynku, czyli utrzymująca się przewaga tych, którzy rozumieją zasady funkcjonowania rynków finansowych z racji wykonywanego zawodu lub hobbystycznie zainteresowani tymi rynkami, mają przewagę nad tymi inwestorami i drobnymi ciułaczami, którzy nie rozumieją świata finansów. Pozostaje im zdać się na łaskę doradców, prawników, ekspertów itp. osób uważając, że zadbają oni o nasze interesy lepiej niż my sami zarządzając ryzykiem związanym z podejmowaniem decyzji finansowych bezpośrednio lub pośrednio. Powszechna w środowisku globalnej gospodarki a nawet stale rosnąca awersja do ryzyka w tym przede wszystkim finansowego i szukanie zabezpieczenia przed nim poza naszą odpowiedzialnością za to ryzyko, staje się źródłem zagrożenia dla podstawowych mechanizmów gospodarki rynkowej. Niezależnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie, jej podstawy trudno byłoby naruszyć, gdyż są zbudowane na fundamentach ludzkiej zbiorowej mądrości, która jak wszystkie mądrości przeżywa co prawda wzloty i upadki, ale nie ma możliwości jej zastąpienia innym, bardziej skutecznym mechanizmem alokacji ograniczonych zasobów naszej planety.
Warto w tym kontekście przypomnieć pierwszego noblistę z ekonomii Friedricha von Hayeka, który uważał, że rynki zapewniają najlepszy mechanizm alokacji zasobów, ponieważ reprezentują indywidualne decyzje milionów konsumentów i tysięcy producentów, czyli mądrość tłumów. Politycy i biurokraci nigdy nie będą mieli wystarczająco informacji, aby tak samo wydajnie rozdysponować zasoby. Komunistyczna gospodarka niedoboru, jak nazwał ją i opisał światowej sławy ekonomista węgierski Janos Kornai a także upadek gospodarek centralnie sterowanych, jest trudnym do zakwestionowania dowodem na trafność tego twierdzenia.
Nie ulega wątpliwości, że mechanizm rynkowej alokacji zasobów ulega przemianom pod wpływem rosnącej złożoności środowiska gospodarki globalnej. Dotyczy to przede wszystkim ryzyka finansowego, szeroko rozumianego jako zagrożenie dla osiągnięcia zamierzonych celów w postaci utraty lub spadku wartości kapitałów zaangażowanych w różnych przedsięwzięciach. Szczególnie dotkliwym zjawiskiem jest asymetria siły (władzy i wiedzy) między stronami transakcji finansowych, w których pośrednicy stosują metody agresywnej inżynierii finansowej, polegającej na takim rozproszeniu ryzyka, że praktycznie nawet sami nie do końca są w stanie przewidzieć, jakie będą tego skutki. Niezwykle trafnie zwraca na to uwagę Zygmunt Bauman, stwierdzając: „Powszechnie powtarza się za Ulrichem Beckiem, że żyjemy dziś w społeczeństwie ryzyka. Z ryzykiem jest wszakże ten kłopot, że o jego zaistnieniu i rozmiarach człowiek nie dowie się z własnego doświadczenia – społeczeństwo ryzyka jest więc rajem dla kłamców i oszustów. Człowiek musi tu polegać na opinii speców znających się na rzeczy – a ich pouczenia musi przyjmować na wiarę, bo  nie może sprawdzić ich wiarygodności. Spece mogą bez wielkiego ryzyka, nie bojąc się przyłapania na kłamstwie, bagatelizować ryzyka realne oraz wyolbrzymiać te minimalne czy całkiem urojone. (Zygmunt Bauman, W fortecach nowoczesności, rozmowa Łukasza Gałeckiego, „Gazeta Wyborcza”, sobota–niedziela 5–6 sierpnia 2006, s. 22).
W tym kontekście warto także zacytować Francisa Fukuyamę, amerykańskiego ekonomistę i politologa, który w rozmowie z Jackiem Żakowskim („Polityka”nr 42, 2010) stwierdził m.in.”(..) Po komunizmie tylko rynek wydawał się zbawieniem. Ale było coś jeszcze. Nieco wcześniej z nauki społecznej, wypowiadającej się poprzez eseje i rozprawy, jakie pisali Adam Smith czy Karol Marks, ekonomia zaczęła się stawać nauką niby-ścisłą, wypowiadającą się poprzez równania i coraz mniej czytelne modele używające zaawansowanych metod matematycznych. Dziś wiemy, że te modele upraszczają świat w stopniu istotnie fałszującym wyniki, ale przez 20 lat magia nieczytelnych dla laików równań tworzyła coś w rodzaju intelektualnej bariery między ekonomistami a resztą społeczeństwa, w tym politykami. To dawało ekonomistom niebywałą władzę. Doradcy mówili politykom: tak trzeba zrobić, ale nie rozumiesz dlaczego, bo nie jesteś ekonomistą.
(…) ekonomiści kształtujący doktrynę i dominujący w publicznej debacie mają interesy związane z wizjami, które głoszą. To utrudnia im dostosowanie poglądów do rzeczywistości. Większość z nich pracuje na uczelniach, ale pieniądze zarabiają w sponsorowanych przez firmy think tankach albo doradzając prywatnie, tworząc strategie, budując modele dla wielkich korporacji. Ekonomiczne sławy nie tylko budowały modele i doradzały strategie, które zniszczyły rynki finansowe, ale też naukowo uzasadniały taką zmianę przepisów, by sektor finansowy mógł się szybciej, czyli bardziej ryzykownie, bogacić, forsowały służące ich zleceniodawcom – a także im samym – zmiany podatkowe i uzasadniały to skomplikowaną ekonomiczną „wiedzą”. Bardzo niewielu ekonomicznych ekspertów wypowiadało się przeciw własnym interesom nawet wtedy, gdy były one oczywiście sprzeczne z interesem społecznym. Zawsze znalazł się jakiś naukowy, a więc dla laików niepojęty argument, by sobie i swojemu pracodawcy pomóc. Powstało coś w rodzaju akademicko-biznesowego perpetuum mobile. Ideologia służyła interesom ekspertów, a ich prywatny interes umacniał przywiązanie do ideologii.” Oczywiście Francis Fukuyama odnosi się do amerykańskiej rzeczywistości, ale nie ulega wątpliwości, że mechanizmy zjawisk, o których mówi, mają charakter uniwersalny. Oznacza to, że szeroko rozumiane zarządzanie ryzykiem finansowym w środowisku globalnej gospodarki stanowić będzie wyzwanie szczególnego rodzaju w świecie, w którym społeczeństwa będą coraz bardziej świadome swoich praw dzięki globalnej sieci. Wiosna ludów w krajach arabskich oraz fala protestów młodzieży, między innymi przeciwko Wall Street, jest zapowiedzią nadchodzących zmian. Dotyczyć one będą przede wszystkim finansowej strony globalnej gospodarki, dlatego powstała ta książka.

W ostatnich 20 latach nastąpiły w gospodarce światowej daleko idące zmiany związane z rozwojem gospodarki opartej na wiedzy (knowledge based economy), liberalizacją handlu i przepływu czynników produkcji (w tym kapitału), umiędzynarodowieniem gospodarek oraz rozwojem integracji regionalnej, w tym w ramach Unii Europejskiej. Naturalnym następstwem tych zjawisk jest globalizacja rynków finansowych, oznaczająca wzrost ich integracji w skali świata, oraz szybki postęp w integracji rynków finansowych krajów Unii Europejskiej, przede wszystkim w obszarze euro.

Nastąpiła zmiana roli i funkcji rynków finansowych oraz pośrednictwa finansowego zarówno w skali gospodarek narodowych, jak też gospodarki światowej.

Integracja rynków finansowych w skali międzynarodowej niesie ze sobą zarówno pozytywne efekty, jak również zagrożenia, zarówno w skali globalnej, jak też w skali ugrupowań integracyjnych, w tym w obszarze euro. Z jednej strony międzynarodowa integracja rynków finansowych jest czynnikiem przyspieszającym rozwój finansowy w poszczególnych gospodarkach, a poprzez to również − wzrost gospodarczy. Równocześnie jednak rynki finansowe stają się na szerszą skalę kanałem transmisji wahań koniunkturalnych oraz szoków ekonomicznych, szczególnie typu finansowego. Przykładem jest ostatnia globalna recesja i kryzys finansowy (2008−2009).

Celem monografii jest przedstawienie podstawowych zagadnień teoretycznych i praktycznych dotyczących procesów integracji rynków finansowych w skali międzynarodowej. Chodzi szczególnie o omówienie uwarunkowań, efektów, barier i metod pomiaru stopnia integracji rynków finansowych, przedstawienie ich na przykładzie obszaru euro oraz integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro.

Książka składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale 1 przedstawiono strukturę, znaczenie i funkcje rynków finansowych w gospodarce narodowej, w tym nowe relacje między pośrednictwem finansowym a rynkami finansowymi. Istotnym zagadnieniem jest również analiza związków między rozwojem rynków finansowych a wzrostem gospodarczym. Następnie przedstawia się teoretyczne zagadnienia związane z pojęciem integracji rynków finansowych i ich globalizacji, efektami i barierami integracji rynków finansowych oraz miarami stopnia międzynarodowej integracji rynków finansowych. Rozdział kończą rozważania na temat wpływu integracji rynków finansowych na transmisję wahań koniunkturalnych i szoków ekonomicznych w skali międzynarodowej.

W rozdziale 2 dokonano analizy teoretycznej znaczenia integracji rynków finansowych z punktu widzenia teorii unii monetarnej. Analizę przeprowadzono na tle teorii unii monetarnej.

Rozdział 3 w całości poświęcono procesowi integracji rynków finansowych w obszarze euro. Punktem wyjścia jest przedstawienie znaczenia rynków finansowych w gospodarkach krajów obszaru euro oraz analiza związku między rozwojem rynków finansowych a wzrostem gospodarczym. W analizie posłużono się modelem ekonometrycznym. Istotnym zgadanieniem poruszanym w tym rozdziale są aspekty instytucjonalne integracji rynków finansowych w Unii Europejskiej. Ponadto przedstawiono wpływ kryzysu finansowego 2007−2009 na zmiany w regulacjach rynków finansowych w Unii Europejskiej. W końcowej części rozważań zaprezentowano wyniki analizy stopnia integracji wybranych rynków finansowych w obszarze euro. W analizie posłużono się dostępnymi danymi Europejskiego Banku Centralnego, zawierającymi wskaźniki stopnia integracji rynków finansowych. Ograniczono się przy tym jedynie do analizy stopnia integracji wybranych rynków finansowych przy zastosowaniu wybranych miar ze względu na ograniczenie w postaci dostępności danych statystycznych oraz to, że co roku publikowany jest raport „Financial Integration in Europe” (dostępny również w internecie). Nie było więc potrzeby powielania tej publikacji.

W rozdziale 4 dokonuje się analizy integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro. Ta część pracy rozpoczyna się od przedstawienia znaczenia rynku finansowego w polskiej gospodarce na tle krajów obszaru euro oraz analizy związków między rozwojem rynku finansowego a wzrostem gospodarczym w Polsce. W analizie tych związków zastosowano model ekonometryczny. Następnie przedstawiono instytucjonalne dostosowania i bariery w integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro oraz analizę stopnia integracji wybranych segmentów polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro. Analizę oparto na obliczeniach własnych autora wybranych wskaźników stopnia integracji. Wybór segmentów rynku finansowego oraz miar stopnia integracji wynikał z ograniczeń w dostępności danych statystycznych. Rozdział ten kończy się przedstawieniem perspektyw i przewidywanych efektów dalszej integracji polskiego rynku finansowego z rynkiem finansowym w obszarze euro, w kontekście ewentualnego wprowadzenia euro w Polsce.

Światowy rynek kapitału jest skumulowanym zbiorem rynków, na których globalna  podaż kapitału zrównuje się z globalnym popytem na kapitał, a jego istotą jest przetwarzanie środków pieniężnych o charakterze oszczędnościowym, w pieniądz służący do finansowania projektów inwestycyjnych, w wyniku których powstaje kapitał trwały. Światowy rynek kapitału stanowi segment światowego rynku finansowego, czyli globalnie zintegrowanego mechanizmu umożliwiającego międzynarodowy przepływ inwestycji bezpośrednich i portfelowych. Kapitał krąży po świecie w poszukiwaniu najwyższej stopy zwrotu (przy uwzględnieniu stopnia ryzyka towarzyszącego określonym formom alokacji), a skala tej cyrkulacji jest ściśle związana ze stopniem liberalizacji narodowych rynków kapitałowych oraz międzynarodowej integracji instytucji i systemów finansowych.

Dobrze rozwinięty narodowy rynek finansowy jest podstawowym warunkiem sprawnego funkcjonowania każdej gospodarki, a zintegrowany z rynkami świata jest nieomal nieograniczoną platformą poszukiwania najkorzystniejszych stóp zwrotu z inwestycji, obniżania kosztów produkcji, poszukiwania i kreowania nowych rynków zbytu, dywersyfikacji źródeł surowców, wykorzystania przewag technologicznych, ograniczania ryzyka. Globalizacja rynków finansowych przyczynia się więc do wzrostu efektywności alokacji kapitału, sprzyja innowacjom i wymusza poprawę konkurencyjności zarówno w skali mikro- jak i makroekonomicznej.

Niniejsza monografia jest próbą eksploracji czynników, które – w przekonaniu autorów – znacząco determinują funkcjonowanie światowego rynku kapitału, określają jego instytucjonalną architekturę, przesądzają o ponadnarodowym charakterze, czy też stanowią wyzwanie dla teoretyków i praktyków, wytyczających ramy funkcjonowania zglobalizowanego rynku finansowego. Autorzy skoncentrowali swe rozważania na wybranych kwestiach dotyczących uwarunkowań, doświadczeń i prognoz funkcjonowania światowego rynku kapitału w przekonaniu, że poruszane zagadnienia będą komplementarne wobec istniejącego już dorobku naukowego na temat integracji rynków finansowych i międzynarodowej cyrkulacji kapitałów. Powyższa problematyka – już ze swej istoty niezwykle interesująca – zyskała jeszcze na znaczeniu w obliczu kryzysu finansowego, który rozpoczął się w połowie 2007 roku ujawniając niespotykaną dotychczas siłę i skalę zagrożeń związanych z globalizacją rynków finansowych, uwydatniając rolę światowego rynku kapitału jako kanału rozprzestrzeniania się kryzysu w sferze finansowej i transmisji jego skutków na realną sferę gospodarek na całym świecie. Monografia podzielona została na trzy szeroko zarysowane obszary tematyczne, obejmujące łącznie dwanaście rozdziałów.

Część pierwszą zatytułowano Międzynarodowe przepływy kapitału na gruncie rozważań teoretycznych oraz ocena rozwoju światowego rynku kapitału i jego instytucjonalne uwarunkowania. Monografię rozpoczyna rozdział, w którym przedstawiono problematykę zależności i współzależności między handlem międzynarodowym i międzynarodowymi przepływami kapitału w świetle klasycznej teorii ekonomii, ortodoksyjnej teorii neoklasycznej oraz współczesnej teorii heterodoksyjnej. Autor, dokonując krytycznej analizy istniejącego dorobku teoretycznego, podjął próbę wstępnej oceny badanych zależności i współzależności w warunkach współczesnej gospodarki światowej, formułując jednocześnie rekomendacje dla Polski.

Niezależnie od tego czy na gruncie teorii przyjmiemy założenie o substytucyjności czy komplementarności handlu międzynarodowego i międzynarodowych przepływów kapitałowych, to zasadnicze znaczenie dla ich rozwoju ma poziom liberalizacji narodowych rynków dóbr i usług oraz rynków czynników wytwórczych, w tym rynków kapitału. W kolejnym rozdziale podjęta została problematyka globalizacji rynków finansowych, omówiono przyczyny i formy międzynarodowego transferu kapitału. Zaprezentowano też obszerną statystykę ilustrującą rozmiary i strukturę światowych aktywów finansowych od 1980 roku. Rozdział kończą długookresowe prognozy rozwoju światowego rynku kapitału w pokryzysowej rzeczywistości.

Czy nowa era w gospodarce światowej będzie cechowała się większą odpornością rynków finansowych na wstrząsy i zapewni mechanizmy wczesnego eliminowania potencjalnych zagrożeń dla stabilności zglobalizowanego systemu finansowego, będzie w dużym stopniu zależało od nowych standardów nadzoru. W trzecim rozdziale monografii podjęto problematykę miejsca i roli ponadnarodowych regulatorów w nadzorowaniu rynków finansowych. Autorzy analizują działania mające na celu przeprojektowanie i zharmonizowanie narodowych instytucji nadzoru, w celu utworzenia instytucji zintegrowanego nadzoru transnarodowego, sceptycznie oceniając szanse jego efektywnego funkcjonowania.

Uzupełnieniem dla powyższych rozważań jest ostatni rozdział w tej części monografii, w którym zaprezentowano istotę oraz zakres działalności trzech międzynarodowych instytucji finansowych (BIS, IMF, WB), o których można powiedzieć, że stanowią trzon instytucjonalnej architektury światowych finansów. Jednocześnie należy tu zwrócić uwagę na fakt, iż jedna z nich – Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS), brana jest pod uwagę jako instytucja, która mogłaby zostać przekształcona w Światowy Urząd Finansowy i rozszerzyć swoje uprawnienia do ustanawiania ponadnarodowych regulacji określających funkcjonowanie rynków finansowych oraz standardy zarządzania ryzykiem.

Część druga książki zatytułowana Finansowe instrumenty mobilizacji, transmisji i alokacji kapitału na świecie składa się z czterech rozdziałów. Omówiono tu specyfikę działalności dziewięciu międzypaństwowych banków wspierających rozwój we wszystkich regionach świata. Oprócz dobrze znanych instytucji działających w Europie, zaprezentowano również mniej znane, których bardzo różnorodna działalność kredytowa skierowana jest na finansowanie szeroko rozumianego rozwoju społeczno-gospodarczego w Azji, Afryce, obu Amerykach i Australii.

Kanał strumieni dłużnych papierów wartościowych zawsze stanowił istotny segment światowego rynku kapitału, a zgodnie z prognozami zaprezentowanymi w pierwszej części książki, jego znaczenie będzie się umacniać w ciągu nadchodzących dwóch dekadach. Celowe wydaje się zatem zwrócenie uwagi na eksterytorialne rynki finansowe. W rozdziale szóstym książki zaprezentowana została geneza i istota rynku euroobligacji, wraz z bogatą ilustracją statystyczną dotyczącą oceny rozwoju rynku od początku jego powstania. Przedstawiono też tradycyjną procedurę emisji euroobligacji oraz coraz częściej stosowane jej uproszczone formy.

Siódmy rozdział dotyczy kwitów depozytowych. To również bardzo specyficzny instrument finansowy na światowym rynku kapitału, gdyż jako krajowy papier wartościowy reprezentuje zagraniczne walory udziałowe. Szczególną uwagę poświęcono amerykańskim i globalnym kwitom depozytowym, zaprezentowane zostały też procedury emisji i obrotu oraz statystyki rozmiarów rynku kwitów depozytowych a także podano egzemplifikację ich wykorzystania w Polsce.

Ostatni rozdział w drugiej części monografii poświęcony został otwartym funduszom inwestycyjnym oraz funduszom hedgingowym, jako uczestnikom rynku kapitałowego, biorącym udział w kreacji mechanizmu transferu środków finansowych w gospodarce światowej, dystrybucji ryzyka, wyceny i wymiany aktywów finansowych. Zaprezentowane zostały również rezultaty badań dotyczących wyników finansowych funduszy działających w Polsce.

Trzecia część książki nosi tytuł Międzynarodowe przepływy kapitału w formie  nwestycji bezpośrednich – aspekty ekonomiczne i społeczne. Ta cześć monografii rozpoczyna się rozdziałem rozważającym umiędzynarodowienie produkcji w perspektywie historycznej. Autor podejmuje próbę wykazania ewolucyjnego charakteru powstawania struktur rynkowych, zwłaszcza w kontekście tworzenia oligopoli i ich międzynarodowej ekspansji, charakterystycznej dla współczesnych korporacji transnarodowych. Ponadto przedstawiono makroekonomiczny kontekst umiędzynarodowienia produkcji i globalizacji gospodarki światowej.

W rozdziale dziesiątym podjęto problematykę znaczenia bezpośrednich inwestycji zagranicznych w procesie internacjonalizacji i globalizacji, a także przedstawiono obszerną analizę danych statystycznych ilustrujących alokację kapitału w formie bezpośrednich inwestycji zagranicznych na świecie od 1980 roku.

Największy udział w międzynarodowym przepływie kapitału w formie inwestycji bezpośrednich mają korporacje transnarodowe. To właśnie sile ekonomicznej tych wielkich graczy globalnej gospodarki poświęcony został jedenasty rozdział monografii, który Autorka

rozpoczyna od omówienia istoty globalizacji jako procesu ekonomicznego. Jego największymi beneficjentami, a zarazem siłami sprawczymi, są właśnie korporacje transnarodowe.

Rozwinięciem problematyki znaczenia korporacji transnarodowych we współczesnej gospodarce światowej jest ostatni rozdział, w którym poszerzony zostaje obszar rozważań o społeczne aspekty procesu globalizacji, społeczne uwarunkowania ładu korporacyjnego oraz inspiracje idei społecznej odpowiedzialność korporacji.

Autorzy składają serdeczne podziękowania i wyrazy wdzięczności Panu Profesorowi Sławomirowi Bukowskiemu oraz Panu Profesorowi Tomaszowi Wiśniewskiemu za niezwykle wnikliwe recenzje, wszelkie krytyczne uwagi oraz cenne, konstruktywne wskazówki, które pozwoliły na udoskonalenie prezentowanej książki.

Jednocześnie mamy nadzieję, że będzie ona interesującą i pożyteczną lekturą dla szerokiego grona naukowców, studentów i praktyków gospodarczych.

Jakkolwiek bezsprzeczna i udowodniona naukowo jest przewaga efektywności gospodarowania zasobami finansowymi jednostek samorządu terytorialnego (JST) nad efektywnością pozostałych struktur i podmiotów sektora finansów publicznych, wciąż pozostaje jednak wiele do zrobienia w tej kwestii. Społeczeństwo oczekuje nie tylko zwiększenia jakości i ilości dostarczanych dóbr i usług odpowiadających ich potrzebom, ale również oczekuje konkretnych widocznych efektów płaconych przez siebie danin publicznych. Coraz częściej mówi się o konieczności nie tylko dostosowania się do zmiennego otoczenia, ale wskazuje się na konieczność reform zarówno systemowych, jak i zarządczych. Szczególne wyzwania dotyczą jednego z kluczowych aspektów finansów samorządowych, jakim jest problematyka efektywnego zarządzania publicznym zasobem pieniądza, a zwłaszcza procesem gromadzenia, gospodarowania i wydatkowania.

W literaturze przedmiotu jak również praktyka państw wysoko rozwiniętych wskazują na nowe zarządzanie publiczne (new public management) jako alternatywę wobec tradycyjnych metod i sposobów prowadzenia gospodarki finansowej jednostek samorządu terytorialnego. Finanse i finansowanie stają się wyzwaniem w trudnej sytuacji społeczno-gospodarczej, a społeczeństwu trudno zrozumieć brak efektywności w alokowaniu publicznych zasobów finansowych. Doświadczenie krajów wysoko rozwiniętych wsparte teorią, wskazuje na pożądany kierunek zmian i na efekty związane z jego wdrożeniem. Można zatem stwierdzić, że nie ma odwrotu od wdrożenia koncepcji nowego zarządzania publicznego, przy założeniu dostosowania tej koncepcji do realiów danego państwa, do jego specyfiki i mentalności obywateli. Zmiany muszą ewoluować, a niepokój społeczny z tym związany nie jest wskazany. Zmiany powinny się dokonywać również w podejściu, działaniu i mentalności, tak, aby widzieć sens ich dokonania poprzez efekty, a nie przymus.

Nowe zarządzanie publiczne wnosi do jednostek samorządu terytorialnego szereg wyzwań związanych z organizacją procesów zarządczych. Szczególnie zmiany dotyczą finansów, gospodarowania publicznym zasobem pieniądza znajdującym się w dyspozycji jednostek samorządu terytorialnego, zasad i instrumentów prowadzenia gospodarki finansowej. Należy wskazać, że nie wystarczy zwykłe prowadzenie gospodarki finansowej w jednostkach samorządu terytorialnego. Koniecznością staje się zarządzanie procesami, podejmowanie skutecznych decyzji, analizowanie zmian, dokonywanie oceny kosztów i korzyści związanych z wyborem zadań. Nade wszystko ważnym aspektem aktywności organów samorządowych jest efektywne gospodarowanie finansami.

Wpływ aktywności samorządu i realizowanych zadań przez jednostki samorządu terytorialnego na gospodarkę jest niekwestionowany i wieloaspektowy. Samorząd terytorialny staje się uczestnikiem nie tylko procesów gospodarczych, ale w szczególności występuje aktywnie na rynku finansowym, zadłuża się, dokonuje wymiany dóbr i usług, kształtuje poziom życia społecznego, jest inwestorem i zachęca do inwestycji inne podmioty. Za bezpośrednie następstwa jego aktywności uznaje się poziom rozwoju społeczno-gospodarczego i wzrost zasobności społecznej. Można również wskazać na niekorzystne aspekty decyzji podejmowanych przez organy samorządowe, do których należy wzrost zadłużenia, zahamowanie wydatków inwestycyjnych, brak efektywnych działań interwencjonizmu lokalnego, stagnację, a w konsekwencji – ograniczenie wzrostu gospodarczego. Ważnym elementem staje się łączne rozpatrywanie zadań samorządowych z zasobami finansowymi wykorzystywanymi do ich realizacji.

Uwzględniając wagę problemu, w wielu krajach zwrócono uwagę na potrzebę wprowadzenia skutecznych metod i instrumentów gospodarowania finansami jako podstawy zwiększenia efektywności procesów gospodarowania publicznym zasobem finansowym w jednostkach samorządu terytorialnego. O gospodarowaniu finansami samorządowymi nie należy jednak mówić wyłącznie w kontekście sytuacji bieżącej. Istnieją argumenty dowodzące, że konieczne jest, aby podstawowe przyczyny obecnych problemów, z którymi borykają się jednostki samorządowe, rozwiązywać poprzez podejście procesowe, strukturalne i w ujęciu długookresowym. Oznacza to, że szereg problemów nie rozwiąże się samoistnie i z chwilą przyspieszenia wzrostu gospodarczego, podjęcia innych działań mających na celu wzrost dochodów budżetowych, czy zakończenia inwestycji infrastrukturalnych mających na celu zapewnienie wzrostu poziomu jakości życia społeczeństwa. Stanie się tak tylko w przypadku przeprowadzenia głębokiej reformy, dzięki której zbudowane zostaną trwałe fundamenty równowagi budżetowej, poprzez wypracowanie, przyjęcie i stosowanie odpowiednich narzędzi i instrumentów reformujących dotychczasowe podejście do procesu gromadzenia i wydatkowania publicznych zasobów pieniądza. Zastosowanie zestawu narzędzi i instrumentów, jak również objęcie procesu gromadzenia i wydatkowania publicznych zasobów pieniądza, znajdujących się w dyspozycji organów samorządowych, jest podejściem procesowym, wymusza nie tylko spojrzenie na szereg problemów i skutków decyzji  w ujęciu długookresowym, ale przede wszystkim zwraca uwagę na konieczność reorientacji z bieżącego działania charakteryzującego się podejściem wycinkowym, na podejście strategiczne i całościowe.

W monografii przedstawiono propozycje działań bieżących oraz długoterminowych (również o charakterze strategicznym), które mają na celu trwałą poprawę efektywności oraz wskazanie na przesłanki odejścia od podejścia krótkoterminowego w gospodarowaniu zasobami finansowymi znajdującymi się w dyspozycji jednostek samorządowych. Zamiarem autorki jest również ukazanie pożądanych zmian zachodzących w procesach mających na celu podejmowanie optymalnych decyzji. Nie bez znaczenia jest wskazanie na kierunki zastosowania nowoczesnych instrumentów, zgodnych z obowiązującym trendem wyznaczonym zmianą ustawy o finansach publicznych.

Zmiany występujące w gospodarce światowej, kryzys finansowy oraz zmiany w postawach społecznych wymuszają odejście od dotychczasowego podejścia do zakresu realizowanych zadań, przyjętej doktryny gospodarowania publicznymi zasobami pieniądza czy też ryzyka. Konieczne staje się innowacyjne podejście, a wręcz prognozowanie zmian, wykorzystanie odpowiednich do sytuacji narzędzi i instrumentów ograniczania ryzyka, wzmocnienie procesów decyzyjnych, przewidywanie i budowanie scenariuszy rozwiązywania przyszłych problemów, które na podstawie analizy ryzyka mogą wystąpić. Można z przekonaniem wskazać, że dotychczasowe, tradycyjne gospodarowanie publicznymi zasobami finansowymi przez jednostki samorządu terytorialnego już nie wystarcza. Konieczne jest nie tylko odejście od dotychczasowych metod, sposobów i instrumentów prowadzenia gospodarki finansowej, gdyż w dzisiejszych warunkach się nie sprawdzają i są niewystarczające, aby zwiększyć efektywność alokowanych przez samorząd zasobów oraz móc gospodarować nimi skuteczniej, zapewniając nie tylko wzrost społeczno-gospodarczy, ale równowagę i stabilność budżetu.

Celem opracowania jest:

1) określenie najważniejszych standardów gospodarowania finansami samorządowymi oraz konfrontacja tak skonstruowanych założeń z praktyką funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego,

2) dokonanie analizy najważniejszych uwarunkowań procesu gospodarowania finansami jednostek samorządu terytorialnego w Polsce, opisanie istoty i specyfiki tego procesu,

3) wskazanie na pożądane kierunki zmian w zakresie wykorzystania instrumentów, metod i procedur w procesie gospodarowania finansami samorządowymi,

4) wskazanie na procesy decyzyjne (szczególnie na ich reorientację oraz prawidłowy przebieg), które są niezbędne do podniesienia efektywności gospodarowania zasobami finansowymi będącymi w dyspozycji organów i podmiotów samorządowych,

5) określenie wyzwań, przed którymi stoją organy samorządowe, chcąc efektywniej i skuteczniej gospodarować publicznym zasobem pieniądza.

Na podstawie tych pięciu celów przyjęto założenie, że konieczne jest odejście od tradycyjnego podejścia do gospodarowania publicznymi zasobami pieniądza, a przejście do zarządzania finansami jako podstawy efektywnej i skutecznej alternatywy realizacji zadań postawionych przed samorządem. Bez spojrzenia zarządczego i długookresowego na zachodzące procesy, bez strategii wyznaczających ramy gospodarowania publicznym zasobem pieniądza nie można zapewnić skuteczności alokacji zasobów publicznych będących w dyspozycji samorządu terytorialnego, a służących społeczności lokalnej i regionalnej.

Dlatego proponowane w monografii działania zmierzają do wskazania na pożądane kierunki zmian w gospodarowaniu finansami samorządowymi, a także do podniesienia społecznej użyteczności i stopnia adekwatności alokowanych zasobów gwarantowanych przez państwo za pomocą jednostek samorządowych. Proponowaną racjonalizację podejścia, poprzez wzmocnienie procesów zarządzania finansami, należy traktować nie tylko jako element reformy finansów samorządowych, lecz także jako ważny składnik niezbędnych (a wręcz koniecznych) zmian dostosowujących do zmiennego, bardzo wymagającego otoczenia, gdzie procesy gospodarcze w makro- i mikrootoczeniu przebiegają pod wpływem zwiększonego ryzyka i wywierają olbrzymi wpływ na stan finansów i zadania stawiane przed jednostkami samorządowymi. W dzisiejszym otoczeniu nie wystarczy prowadzić gospodarkę finansową jednostki samorządowej. Trzeba aktywnie kształtować otoczenie, zmieniać je i oddziaływać na jego stan w przyszłości.

Niniejsza monografia dotyczy zasygnalizowanych powyżej kwestii i składa się z siedmiu rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono założenia procesu gospodarowania finansami samorządowymi, z punktu widzenia teorii, jak i rozwiązań praktycznych. Szczególnie odniesiono się do miejsca i znaczenia finansów samorządowych w systemie finansów publicznych. Dla efektywnego

gospodarowania finansami samorządowymi ważna jest koncepcja nowego zarządzania publicznego, dlatego też zaprezentowano jej podstawowe założenia. Funkcjonowanie w zmiennym otoczeniu oraz stopień skomplikowania występujących w nim relacji wymuszają podejście procesowe, stąd też podjęto próbę wskazania na jego implementację do praktyki działalności jednostek samorządu terytorialnego, w tym finansów samorządowych. Finanse samorządowe posiadają własne instrumentarium, ważna jest jego znajomość oraz zdefiniowanie kierunkowych zmiany w tym zakresie.

Kolejny rozdział został poświęcony nowoczesnym instrumentom gospodarowania finansami samorządowymi związanymi z koncepcją nowego zarządzania publicznego. W szczególności wskazano na rolę budżetowania zadaniowego w zwiększaniu efektywności gospodarowania publicznymi zasobami finansowymi, wieloletnią prognozę finansową oraz wieloletni plan finansowy jako instrumenty planistyczne. Instrumentami wspomagającymi proces gospodarowania finansami samorządowymi jest audyt i kontrola zarządcza. Zaprezentowano znaczenie i omówiono kierunki wykorzystania narzędzi analitycznych w podnoszeniu efektywności decyzji finansowych podejmowanych przez organy samorządowe i gospodarujących finansami.

Z punktu widzenia praktyki samorządowej konieczne jest podejmowanie decyzji finansowych. Decyzje te są podejmowane w obliczu ryzyka, a zwłaszcza w warunkach dużej zmienności otoczenia. W rozdziale trzecim zaprezentowano zarówno istotę i zakres podmiotowo-przedmiotowy decyzji finansowych, jak również wskazano na zagadnienie ryzyka im towarzyszącego. Aby decyzje przynosiły efekt ważne jest ograniczanie ryzyka z nimi związanego, przewidywania i ograniczania. Dlatego też wskazano na metody ograniczania ryzyka w procesie podejmowania decyzji finansowych i ich realizacji.

Zgodnie z założeniami koncepcji nowego zarządzania publicznego szczególne znaczenie przypisywane jest wzrostowi efektywności. Podstawową zasadą, którą powinny kierować się w swoich decyzjach organy samorządowe jest efektywność i skuteczność alokacji publicznych zasobów pieniądza. W czwartym rozdziale zaprezentowano kierunki pomiaru efektywności oraz metody pomiaru efektywności w jednostkach samorządu terytorialnego. Uwzględniono również problem ryzyka, który ma szczególne znaczenie z punktu widzenia wzrostu efektywności podejmowanych decyzji i osiąganych rezultatów.

Kolejny rozdział opracowania został poświęcony wpływowi ryzyka operacyjnego oraz finansowego na proces gospodarowania finansami samorządowymi. Zaprezentowano finansowe aspekty zarządzania mieniem w świetle minimalizacji ryzyka operacyjnego. Wskazano na procedury zarządzania majątkiem obrotowym w jednostkach samorządu terytorialnego jako podstawę ograniczania ryzyka operacyjnego. Zaproponowano również elementy procesu zarządzania gotówką, który nie tylko uwzględnienia ograniczenia wynikające z obowiązujących przepisów prawa, ale pozwala na wzmocnienie efektywności i ograniczenie ryzyka.

Samorządowy dług publiczny stanowi nie tylko trudny i złożony obszar decyzji finansowych, ale znajomość instrumentów i stworzenie odpowiednich procedur może wpłynąć pozytywnie na rozwój zasobów oraz postrzeganie przez społeczeństwo realizowanych zadań przez jednostkę samorządu terytorialnego. Problematyka długu, wykorzystania instrumentów dłużnych, ale również zaciąganie zobowiązań niezaliczanych do samorządowego długu publicznego jest niezwykle istotne z punktu widzenia ograniczania ryzyka finansowego oraz efektywnego gospodarowania finansami samorządowymi. Z tego też powodu omówiono w rozdziale szóstym nie tylko możliwe do zastosowania instrumenty dłużne, ale również prawne dysfunkcje obniżające sprawność zarządzania samorządowym długiem publicznym. Szczególne miejsce zajmuje w tym procesie polityka i strategia zarządzania samorządowym długiem publicznym jako narzędzie podwyższające efektywność gospodarowania finansami. Z punktu widzenia ryzyka finansowego, istotne jest również, jak prawidłowo zarządzać zobowiązaniami niezaliczanymi do samorządowego długu publicznego.

W ostatnim rozdziale wskazano na nowe wyzwania w zakresie gospodarowania finansami samorządowymi. W szczególności podjęto próbę wartościowania samorządowych usług publicznych, jako obszaru alokacji środków publicznych znajdujących się w dyspozycji jednostki samorządu terytorialnego. Z punktu widzenia ograniczania ryzyka i wzrostu efektywności alokacji publicznych zasobów pieniądza koniecznością staje się wprowadzenie zarządzania zmianą.

Przed jednostkami samorządu terytorialnego stoją wyzwania dotyczące ograniczania długu i deficytu budżetowego. Te wyzwania będą niewątpliwie związane z potrzebą zarządzania płynnością finansową w świetle nowych rozwiązań ustawowych oraz braku stabilności systemu finansowania. Jednostki samorządu terytorialnego muszą uwzględniać problemy związane z globalizacją i jej wpływem na proces podejmowania decyzji finansowych.

Opracowując przedstawione zagadnienia, wykorzystano następujące metody badawcze:

– analizę (wykazanej w bibliografii) polskiej i zagranicznej literatury przedmiotu dotyczącej problematyki gospodarowania finansami sektora finansów publicznych (szczególnie samorządowych) oraz aktów prawnych,

– dane statystyczne i analizę wskaźnikową sytuacji finansowych jednostek samorządu terytorialnego; do analizy wykorzystano dane z Roczników Statystycznych GUS, Ministerstwa Finansów oraz Regionalnych Izb Obrachunkowych, pochodzące z bazy danych informatycznego systemu zarządzania budżetami jednostek samorządu terytorialnego BeSTi@.

Realizacja zakładanych celów postawionych przed opracowaniem wymagała także częściowej konfrontacji i weryfikacji formułowanych prawidłowości ekonomiczno-zarządczych, zaproponowanych instrumentów, zasad i procedur z: opiniami, ocenami i informacjami związanymi z procesami zarządzania finansami w JST oraz praktyczną możliwością ich zastosowania. Weryfikacja ta była możliwa poprzez uczestnictwo w grancie pn. Wdrażanie usprawnień zarządczych w JST na obszarze województwa zachodniopomorskiego, finansowanego z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet V „Dobre rządzenie”, Działanie 5.2. „Wzmocnienie potencjału administracji samorządowej”, Poddziałanie 5.2.1. „Modernizacja zarządzania w administracji samorządowej, Zadanie 6 – „Wdrożenie usprawnień z zakresu budżetu zadaniowego i planowania finansowego” oraz realizacji grantu badawczego pn. Szacowanie poziomu zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego w warunkach zwiększonego ryzyka utraty płynności finansowej, finansowanego ze środków budżetowych na naukę w latach 2010–2013 jako projekt badawczy nr NN 113063139. Stan prawny regulacji omawianych w pracy datowany jest na 15 lipca 2011 r.

Książkę tę dedykuję środowisku akademickiemu, przyjaciołom i współpracownikom, z którymi było dane mi pracować. Dziękuję za otwartość i wsparcie, które umożliwiło mi realizację wielu celów w moim życiu zawodowym.